Ca Huế: Bản giao hưởng của cảm hứng và ký ức cố đô

(Sóng trẻ) - Không cao trào, không vội vã, Ca Huế chạm vào lòng người bằng chính âm hưởng dân gian. Vừa là câu chuyện âm nhạc, vừa mang ý nghĩa về bản sắc văn hóa, truyền thống, tình cảm của con người Cố Đô.

Từ âm hưởng cung đình đến nét văn hóa của người dân xứ Huế

Trong không gian biểu diễn Ca Huế, tiếng đàn tranh, đàn nguyệt hòa cùng tiếng sáo và giọng hát ngọt ngào, tạo nên những thanh âm mang đậm dấu ấn vùng đất cố đô. Không cần những tiết tấu dồn dập hay âm lượng mạnh mẽ, mỗi làn điệu vẫn có cách riêng để níu chân người thưởng thức. Đó là sự kết hợp giữa âm nhạc, lời ca và cảm xúc được gửi gắm qua từng câu hát.

Ít ai biết rằng, Ca Huế từng là loại hình âm nhạc gắn với đời sống cung đình và tầng lớp quý tộc. Theo các nghiên cứu, thể loại này hình thành và phát triển khoảng từ thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XVIII. Đến thời Nguyễn, Ca Huế tiếp tục được hoàn thiện với sự tham gia sáng tác, biểu diễn của nhiều văn nhân, nho sĩ, quan lại, ca nương và nhạc công tài năng.

Trong quá trình phát triển, Ca Huế tiếp thu những yếu tố từ âm nhạc cung đình, đồng thời kết hợp với âm nhạc dân gian để hình thành hệ thống bài bản đặc sắc. Nhiều tác phẩm như “Long ngâm”, “Ngũ đối thượng”, “Ngũ đối hạ” hay các bản thuộc hệ thống “Mười bài ngự” đã góp phần tạo nên diện mạo riêng cho loại hình nghệ thuật này.

Từ không gian thưởng thức mang tính thính phòng, Ca Huế dần được phổ biến rộng rãi hơn trong cộng đồng. Không còn giới hạn trong những cuộc tao ngộ của giới tao nhân mặc khách, loại hình nghệ thuật này từng bước trở thành một phần trong đời sống văn hóa của người dân địa phương và hoạt động du lịch tại Huế.

Năm 2015, Ca Huế được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 1877/QĐ-BVHTTDL ban hành ngày 8 tháng 6 năm 2015.

Bản hoà tấu những cung bậc cảm xúc

Khúc hát dân ca Xứ Huế có dấu ấn gì đặc biệt? Phải chăng đây là câu hỏi mà bất cứ ai cũng không khỏi thắc mắc khi chưa thưởng thức âm nhạc “quý tộc” nơi đây.

Là loại hình âm nhạc mang tính bác học, Ca Huế đặt ra những yêu cầu cao đối với cả người hát và nhạc công. Người biểu diễn cần có năng khiếu, trải qua quá trình học tập, rèn luyện lâu dài để nắm vững hệ thống bài bản, điệu thức và cách

thể hiện từng làn điệu. Từ cách lấy hơi, nhả chữ đến luyến láy, ngân rung đều đòi hỏi sự chuẩn xác và tinh tế. Đặc biệt, người hát phải phát âm rõ ràng, giữ được sắc thái tiếng Huế và truyền tải đúng cảm xúc của từng tác phẩm.

Không chỉ có giọng hát, phần nhạc đệm cũng góp phần tạo nên nét đặc trưng của Ca Huế. Dàn nhạc sử dụng các nhạc cụ truyền thống như đàn tranh, đàn tỳ bà, đàn nhị, đàn nguyệt, đàn tam, đàn bầu và sáo, kết hợp với các nhạc cụ gõ như song loan, sênh tiền. Sự phối hợp giữa các nhạc cụ tạo nên những lớp âm thanh mềm mại, nâng đỡ giọng ca và làm nổi bật sắc thái của từng bài bản.

Trong quá trình biểu diễn, nhạc công phải nắm vững các kỹ thuật nhấn, rung, vuốt và sự chuyển đổi giữa các hơi nhạc. Mỗi kỹ thuật đều góp phần tạo nên độ sâu, độ ngân và sắc thái riêng cho giai điệu. Về sắc thái, Ca Huế nổi bật với hai điệu Bắc và Nam. Nếu điệu Bắc mang âm hưởng vui tươi, rộn ràng thì điệu Nam thường sâu lắng, nhẹ nhàng và phảng phất nét buồn man mác.

Chia sẻ về cách đưa Ca Huế đến gần hơn với công chúng, anh Nguyễn Đình Hưng, quản lý Công ty TNHH Biểu diễn nghệ thuật Nguyễn Hưng tại Huế, đồng thời là giảng viên Học viện Âm nhạc Huế, cho biết việc lựa chọn nội dung chương trình cần có sự linh hoạt để phù hợp với đối tượng thưởng thức.

“Bên cạnh những điệu hò, vè, lý và các bài bản truyền thống, chúng tôi còn đưa vào chương trình những ca khúc viết về Huế. Nếu quá tập trung vào các làn điệu mang tính hàn lâm như Tứ đại cảnh, Nam Bình, Nam Ai hay Phú Lục, du khách có thể cảm thấy khó tiếp cận. Vì vậy, tôi thường đan xen những tiết mục có tính cộng đồng, gần gũi hơn để người nghe dễ cảm nhận và yêu thích Ca Huế”, anh Hưng chia sẻ.

Không chỉ đòi hỏi sự am hiểu về bài bản, người nghệ sĩ còn cần đặt cảm xúc vào từng câu hát để truyền tải trọn vẹn tinh thần tác phẩm. Theo anh Hưng, mỗi làn điệu, ca khúc đều có tác giả và cách thể hiện riêng, vì vậy người biểu diễn phải dành thời gian tìm hiểu, lắng nghe và trau dồi kỹ năng.

“Mỗi làn điệu, ca khúc đều mang một sắc thái và thông điệp riêng, hướng đến những cảm xúc khó quên cho người thưởng thức. Trong nghệ thuật, cảm xúc luôn được đặt lên hàng đầu. Người nghệ sĩ phải biết dồn nén tình cảm vào từng câu hát, thường xuyên lắng nghe và trau chuốt tác phẩm để có thể biểu diễn một cách truyền cảm nhất. Sự đam mê và quá trình rèn luyện lâu dài sẽ giúp người nghệ sĩ hoàn thiện khả năng của mình”, anh Hưng cho biết.

Đặc biệt, kỹ thuật thanh nhạc là yếu tố quan trọng tạo nên sức truyền cảm của Ca Huế. Người hát không chỉ cần có giọng hát tốt mà còn phải thành thạo cách lấy hơi, nhả chữ, rung giọng và luyến láy. Những kỹ thuật này được tích lũy qua quá trình học tập, thực hành và tiếp thu kinh nghiệm từ các nghệ nhân.

“Điều đặc biệt trong cách lấy hơi và kỹ thuật diễn xướng Ca Huế nằm ở chuyên môn xử lý thanh nhạc. Người nghệ sĩ cần vận dụng linh hoạt các kỹ thuật lấy hơi, nhả chữ, rung, nhấn để thể hiện đúng sắc thái của từng bài bản. Bên cạnh việc rèn luyện chuyên môn, chúng tôi còn học hỏi từ các nghệ nhân thông qua hình thức truyền khẩu, kết hợp với những đặc trưng của âm nhạc dân gian”, anh Hưng chia sẻ.

Nghệ thuật từ cách luyến láy, kỹ thuật hát chuyên nghiệp tạo nên dấu ấn cho làn điệu dân ca kết hợp yếu tố văn hoá, nghệ thuật đặc trưng của Huế. Và đó cũng là ý nghĩa mà ca Huế muốn gửi gắm tới người nghe, thanh âm ấm áp, làn điệu trữ tình như một lời nhắc nhở tới Huế hãy ghé một lần lắng nghe làn điệu dân ca.

Gìn giữ hồn xưa trong nhịp sống hiện đại

Hiện nay Ca Huế đag từng bước khẳng định vị thế di sản với nhiều loại hình, ca Huế thính phòng hoặc ca Huế trên sông Hương. Mỗi năm thành phố Huế có 15000 suất diễn ca Huế, phục vụ hơn 350000 khách du lịch tại các cơ sở du lịch và địa bàn trên khu vực. Ca Huế đang từng bước khẳng định giá trị trong đời sống văn hoá nghệ thuật, trở thành sản phẩm du lịch đặc thù.

Cùng với quá trình xây dựng hồ sơ trình UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, công tác bảo tồn và phát huy giá trị ca Huế cũng được triển khai thực hiện và bước đầu thu được những kết quả khả quan, đó là việc tổ chức các hoạt động văn hóa ở cơ sở về ca Huế thường xuyên và theo định hướng cụ thể, bài bản. Thành phố Huế đã và đang thực hiện chương trình đưa ca Huế vào trường học nhằm khơi dậy niềm đam mê và nâng cao ý thức, trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản này. 

Sở Văn hóa và Thể thao phối hợp Sở Giáo dục và Ðào tạo đưa di sản ca Huế vào trường học với hai nội dung như tập huấn hát ca Huế cho giáo viên âm nhạc các trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Huế và dạy hát ca Huế cho học sinh theo hình thức câu lạc bộ ca Huế tại các trường trung học cơ sở.

Khi mà âm nhạc hiện đại ngày càng phát triển con người dần thay đổi xu hướng nghe, ca Huế dần mất vị thế, khó tiếp cận bạn trẻ. Nhưng chính những đêm Ca Huế, những nghệ nhân vẫn miệt mài truyền dạy cho thế hệ trẻ, thưởng thức âm nhạc Cố Đô đúng cách chính là minh chứng cho nỗ lực bảo tồn di sản.

Ở góc nhìn của một người trẻ, Tuấn Long (21 tuổi), sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, cho rằng Ca Huế có màu sắc riêng so với âm nhạc hiện đại. Nếu những ca khúc thịnh hành thường thu hút người nghe bằng tiết tấu sôi động, giai điệu dễ nhớ thì Ca Huế lại cần sự tĩnh lặng và thời gian để cảm nhận.

“Ca Huế khác với nhạc hiện đại ở chỗ nó mang tính truyền thống, giai điệu chậm, sâu, cảm xúc, lời ca nhẹ nhàng hơn là tiết tấu sôi động. Nhạc hiện đại thì dễ nghe, dễ tiếp cận, còn Ca Huế thì cần chậm lại, nhẹ lại, cần thời gian để thưởng thức”, Tuấn Long chia sẻ.

Có thể thấy rằng, "Huế " mang vẻ đẹp trầm mặc, thơ mộng và dịu dàng, dễ khơi gợi cảm xúc sâu lắng, hoài niệm trong lòng người. Ngoài khung cảnh chiêu mộ lòng người, còn có những khúc hát dân ca, bất giác nghe khúc hát ấy cũng chợt nhớ về “Huế thương”, khơi gợi ký ức Cố Đô.

“Khúc nam xuân thương chi mối chỉ hồng    

Mà bà nguyệt ông tơ ưu ái

Mảnh trăng thề bên trời xanh vời vợi 

Dịu dàng trong dìu dặt lời ca.”

(Ca Huế - Võ Quê)

Trải qua nhiều thế kỷ, Ca Huế vẫn lưu giữ được những nét đặc trưng trong giai điệu, cách hát và phong cách biểu diễn. Tuy nhiên, để di sản tiếp tục có sức sống trong đời sống hiện đại, việc bảo tồn không thể chỉ dừng lại ở lưu giữ những bài bản cổ mà còn cần mở rộng không gian thưởng thức, đổi mới cách tiếp cận và tạo cơ hội để thế hệ trẻ trực tiếp tham gia.

Bởi sau mỗi câu hát, tiếng đàn không chỉ là âm thanh của một loại hình nghệ thuật truyền thống mà còn chứa đựng những câu chuyện, tình cảm và ký ức của vùng đất cố đô. Khi được lắng nghe, cảm nhận và tiếp nối, Ca Huế sẽ tiếp tục là nhịp cầu kết nối những giá trị văn hóa xưa với đời sống hôm nay.