Freebies - vùng xám cần định danh trong nền công nghiệp văn hóa - Kỳ 1: Lợi dụng tình cảm dành cho thần tượng để ‘ngã giá’

(Sóng trẻ) - Thẻ bo góc, móc khóa, banner… do người hâm mộ thiết kế đang trở nên quen thuộc. Tuy nhiên, những món quà ấy dần bị thương mại hóa làm dấy lên lo ngại.

Nét văn hóa của làn sóng “đu” idol 

Freebies - bắt nguồn từ gốc “free” (tạm dịch: miễn phí) - là những ấn phẩm do người hâm mộ tự thiết kế để trao tặng nhau. Với mục đích lan tỏa sự ủng hộ cho thần tượng của mình và kết nối những người có chung sở thích, freebies thường mang tính chất phi thương mại, phi lợi nhuận.

Sự phát triển mạnh mẽ của ngành công nghiệp văn hóa tại Nhật Bản từ những năm 2000 hay làn sóng hallyu của Hàn Quốc đã đưa hoạt động trao đổi quà tặng tự tay làm thành thành một nét văn hóa đặc trưng trong cộng đồng yêu mến nghệ sĩ. 

Tại Việt Nam, freebies vốn không còn xa lạ. Tuy nhiên, sự xuất hiện của chương trình truyền hình thực tế “Anh Trai Vượt Ngàn Chông Gai” và “Anh Trai Say Hi” trong năm 2024 đã góp phần đưa những hình thức tiếp ứng thần tượng này đến gần hơn với công chúng trong nước.

Với Nguyễn Bảo Linh (21 tuổi, Bắc Ninh), niềm vui khi làm freebies trước hết đến từ sở thích cá nhân và sự đón nhận của những người cùng yêu mến nghệ sĩ. Những ý tưởng sản xuất freebies thường đến một cách tự nhiên trong quá trình theo dõi thần tượng. Khi xem hình ảnh hoặc các sân khấu biểu diễn của nghệ sĩ, Linh bắt đầu hình dung cách lựa chọn, cắt ghép hình ảnh để tạo thành một món quà chỉn chu nhất. 

Những thiết kế quen thuộc trong các thiết kế freebies của Bảo Linh thường là ảnh thẻ ID và các loại ảnh khổ A6. “Mình không thực sự chuẩn bị quá cầu kỳ, thích thì làm thôi. May mắn thay là được mọi người yêu thương và ủng hộ”, Bảo Linh chia sẻ. 

Hạnh phúc mỗi khi được nhận quà từ cộng đồng người hâm mộ, bạn Thái An (25 tuổi, Hà Nội) bày tỏ rằng món quà là vô giá: “Có những chiếc freebies “có một không hai” đối với mình như búp bê được móc thủ công rất tinh xảo hay móc khóa được vẽ tay từng chi tiết hoa văn. Dù không phải đồ đắt tiền mua ở cửa hàng, nhưng khi cầm trên tay, mình cảm nhận rõ ràng thời gian, công sức và tình cảm chân thành mà người làm đã gửi gắm vào đó”.

Khi lòng nhiệt thành trở thành quân bài trục lợi 

Dù xuất phát từ sự sẻ chia trong cộng đồng, không ít món quà mang giá trị tinh thần nay lại bị biến tướng thành hàng hóa thương mại, rao bán trái phép trên các nền tảng mạng xã hội và sàn thương mại điện tử (TMĐT). Lợi dụng việc kiểm soát bản quyền hình ảnh nghệ sĩ trên không gian mạng còn nhiều kẽ hở, một số cá nhân và cơ sở sản xuất đã biến chất xám của người hâm mộ thành công cụ kiếm lời. 

Điển hình trên các sàn thương mại điện tử, đặc biệt là Shopee và TikTok Shop, nhiều sản phẩm thiết kế thủ công có hình ảnh nghệ sĩ được bày bán công khai. Dao động từ vài nghìn đồng đến hàng trăm nghìn đồng với đa dạng mẫu mã, hoạt động in ấn và kinh doanh freebies mà không thông qua về sự cho phép từ chủ sở hữu bản quyền thường được ngụy trang khéo léo dưới danh nghĩa “dịch vụ in ấn theo yêu cầu”.

Không chỉ vậy, nhiều thiết kế được đặt làm riêng cũng trở thành món mồi ngon của không ít đơn vị sản xuất kiếm lời. Đăng tải sản phẩm thiết kế các loại khăn bandana lên nền tảng Threads nhằm chia sẻ niềm vui cùng cộng đồng fan, chị C. đã vô cùng bức xúc khi món quà tâm huyết của mình đã trở thành món hời kiếm lời của một xưởng in. 

Chị C. chia sẻ trên mạng xã hội: “Về cơ bản, việc chia sẻ file thiết kế khăn cho mọi người vì mình muốn mọi người giữ lại được những kỷ niệm với team Lãng Du. Không phải để trở thành một vật phẩm người khác có thể ăn lãi như vậy”.

Sự bức xúc của chị C. không phải trường hợp cá biệt. Theo anh Hoàng Trung (30 tuổi, Hà Nội), là một Gai con (tệp khán giả yêu thích chương trình Anh Trai Vượt Ngàn Chông Gai), thực trạng các xưởng in tự ý sao chép mẫu thiết kế của người hâm mộ đã diễn ra thường xuyên kể từ sự bùng nổ ý tưởng sáng tạo của cộng đồng fan mùa 2024 trên ứng dụng Threads.

Đáng nói, bước sang mùa giải năm 2026, câu chuyện ăn cắp chất xám vẫn tiếp tục tái diễn như một thói quen khó bỏ của không ít đơn vị kinh doanh. “Sau nhiều lần bị nếm “trái đắng”, mọi người giờ đây luôn nhắc nhở nhau khi đăng tải bất kỳ bản thiết kế nào lên mạng xã hội đều nên chèn watermark (hình mờ bản quyền) phủ kín. Chúng mình hy vọng cách làm này khẳng định được dấu ấn cá nhân của tác giả và đồng thời cũng là giải pháp tự vệ bất đắc dĩ để giảm thiểu nguy cơ bị đánh cắp bản quyền”, anh Trung chia sẻ.

Từ một thiết kế được chia sẻ với mục đích phi lợi nhuận, chiếc khăn chuối (bandana) đã trở thành sản phẩm được đưa vào hoạt động mua bán ngoài mong muốn của chủ sở hữu. Đáng nói, tranh chấp đã phát sinh từ việc sử dụng hình ảnh nghệ sĩ, đồng thời ảnh hưởng đến thành quả sáng tạo của chính người hâm mộ. Khi các thiết kế được chia sẻ miễn phí bị đưa vào kinh doanh, người sáng tạo có thể mất quyền kiểm soát cách thức sử dụng, trong khi lợi ích kinh tế lại thuộc về bên thứ ba.

Hệ quả là, một nét đẹp văn hóa vốn dĩ khởi sinh từ sự thuần khiết nhằm chia sẻ và kết nối cảm xúc nay dần bị kéo vào vòng xoáy của những toan tính trục lợi. Đứng ở giữa, người hâm mộ vừa bất lực nhìn tình yêu thương dành cho thần tượng bị đem ra ngã giá tiền công khai, vừa xót xa khi công sức sáng tạo bị biến thành công cụ làm giàu cho người khác.