Freebies - vùng xám cần định danh trong nền công nghiệp văn hóa - Kỳ 2: Tìm kiếm lằn ranh đỏ cho vùng xám bản quyền

(Sóng trẻ) - Những tranh cãi về quyền sở hữu hình ảnh bản quyền thiết kế đặt ra yêu cầu xác lập ranh giới rõ ràng cho hoạt động sáng tạo freebies của người hâm mộ.

Không giới hạn trong 1 lĩnh vực

Tình trạng “làm tiền” từ freebies của người hâm mộ không chỉ giới hạn ở giới nghệ thuật biểu diễn. Tại Hàn Quốc và nhiều quốc gia, cộng đồng hâm mộ thể thao điện tử (Esports) cũng có văn hóa làm quà tặng định kỳ. Để kiểm soát tình trạng trục lợi, các tổ chức và công ty chủ quản đội tuyển đã ban hành những quy định chặt chẽ: tất cả các thiết kế buộc phải phi lợi nhuận và nhận được sự đồng ý bằng văn bản qua email chính thức của đơn vị quản lý trong trường hợp in ấn. 

Dù vậy, thị trường chợ đen vẫn len lỏi tồn tại. Là một người hâm mộ dòng game thể thao điện tử, bạn Vũ Thảo Nguyên (TP. HCM) cho biết cộng đồng người hâm mộ luôn chú trọng việc xin phép đơn vị chủ quản trước khi tổ chức in ấn bất kỳ banner hay photo card có hình ảnh tuyển thủ.

“Đa số người hâm mộ chúng mình đều ý thức được việc cần có sự cho phép trước khi tổ chức in ấn, gom tặng. Tuy nhiên, dù đã cảnh báo nhau nhiều lần nhưng không thể ngăn được hết. Một phần vì thủ tục xét duyệt từ các công ty khá ngặt nghèo và ngẫu nhiên, một phần do người làm tiếc công sức thiết kế nên quyết định in ‘chui’”, Nguyên cho hay.

Thảo Nguyên cũng chia sẻ thêm rằng trường hợp xấu nhất xảy ra khi gom in trái quy định có thể đẩy người hâm mộ vào con đường bị khởi kiện vì vi phạm hình ảnh bản quyền. Đồng thời điều này cũng góp phần khiến hoạt động làm freebies của cả cộng đồng bị hạn chế, thậm chí bị cấm.

Cần ranh giới rõ ràng để bảo vệ văn hóa tiếp ứng 

Đứng trước những bức xúc và tranh cãi kéo dài trong cộng đồng người hâm mộ, Th.S Trần Thị Bảo Nga (giảng viên Khoa Luật Quốc tế - Trường Đại học Luật TP.HCM) chia sẻ: “Trước hết, cần bóc tách rành mạch hai tầng quyền đang bị xâm phạm đồng thời ở đây: quyền nhân thân đối với hình ảnh và quyền tác giả đối với tác phẩm”.

Theo Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015, Luật đã quy định rất rõ việc sử dụng hình ảnh của bất kỳ cá nhân nào đều phải có sự đồng ý của họ. Cô Nga cho biết: “Điểm mấu chốt nằm ở yếu tố thương mại: một khi thiết kế có hình ảnh nghệ sĩ được đưa vào lưu thông nhằm mục đích thu lợi, người sử dụng bắt buộc phải có sự thỏa thuận và trả thù lao cho chính nghệ sĩ đó. Tự ý khai thác để bán hàng, chạy quảng cáo kiếm lời là hành vi trái pháp luật, hoàn toàn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP hoặc phải bồi thường thiệt hại về mặt dân sự”.

Nhiều người lầm tưởng hình ảnh nghệ sĩ thuộc về công chúng nên ai cũng có quyền in ấn. Tuy nhiên, theo Luật Sở hữu trí tuệ, một bức ảnh chụp sân khấu hay một bản vẽ của người hâm mộ là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả thuộc về người trực tiếp sáng tạo ra nó (nhiếp ảnh gia hoặc người thiết kế). 

“Như vậy, các xưởng in hay gian thương tự ý lấy file thiết kế trên mạng về sản xuất hàng loạt đang mắc lỗi kép: vừa xâm phạm quyền tài sản của tác giả thiết kế, vừa vi phạm quyền hình ảnh của người nổi tiếng. Những hành vi xâm phạm quyền tác giả này hoàn toàn thuộc diện bị chế tài xử phạt hành chính theo các quy định hiện hành về sở hữu trí tuệ”, cô Nga khẳng định.

Đồng thời, Th.S Trần Thị Bảo Nga nhấn mạnh việc người hâm mộ chia sẻ file với mục đích phi lợi nhuận không đồng nghĩa với việc họ từ bỏ quyền tác giả. Cách thức xưởng in gắn mác “nhận in theo yêu cầu” không thể trở thành tấm khiên chắn trách nhiệm pháp lý khi đã trực tiếp tạo ra doanh thu từ tài sản trí tuệ của người khác.  

Bên cạnh câu chuyện tôn trọng bản quyền chất xám, phần đông người hâm mộ trăn trở làm sao để các sàn thương mại điện tử và các ứng dụng mạng xã hội nâng cao trách nhiệm thay vì để gian thương dễ dàng núp bóng thu lời.

Nhiều bạn trẻ bày tỏ kỳ vọng sớm hình thành một quy trình phối hợp ba bên chặt chẽ. Cụ thể, người hâm mộ phát hiện thiết kế hoặc hình ảnh nghệ sĩ bị rao bán thương mại trái phép, họ có thể trực tiếp gửi thông tin đến công ty quản lý để đơn vị yêu cầu sự can thiệp kịp thời của nền tảng. 

Về phía các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội, các biện pháp xử lý cần quyết liệt và thực chất hơn. Bạn Phan Khánh Linh (phường Hai Bà Trưng, Hà Nội) bày tỏ: “Không thể chỉ trông chờ vào việc người hâm mộ đi report dạo từng link bán hàng được. Các bên cần có cơ chế quét từ khóa và hình ảnh vi phạm chủ động hơn. Khi nhận được khiếu nại chính thức từ phía công ty chủ quản hay chủ sở hữu thiết kế, sàn cần nhanh chóng gỡ bỏ sản phẩm, thu hồi tính năng quảng cáo và có chế tài khóa vĩnh viễn những gian hàng cố tình trục lợi. Nếu nền tảng không siết chặt đầu ra, nỗ lực bảo vệ bản quyền trí tuệ cũng như hình ảnh cá nhân nghệ sĩ sẽ mãi như muối bỏ bể”.

Một “lằn ranh đỏ” rõ ràng cũng cơ chế phối hợp cụ thể giữ đơn vị quản lý nghệ sĩ, fan, cơ sở sản xuất và các nền tảng trực tuyến sẽ góp phần đưa hoạt động sáng tạo freebies phát triển lành mạnh. Bởi sau cùng, bản chất giá trị của những món quà này không xuất phát ở khả năng sinh lời, mà nằm ở sự sẻ chia cộng đồng dành cho nhau. Bảo vệ những giá trị ấy là cách để văn hóa fandom tiếp tục phát triển mà không bị cuốn vào vòng xoáy của những hành vi xâm phạm quyền lợi.