Điệu múa 'con đĩ đánh bồng' Triều Khúc: Gìn giữ nét đẹp truyền thống giữa đời sống hiện đại

(Sóng trẻ) - Gắn với đời sống tín ngưỡng của người dân làng Triều Khúc (Hà Nội), điệu múa “con đĩ đánh bồng” nổi bật với hình ảnh nam giới hóa trang thành nữ giới. Trải qua nhiều thế hệ, điệu múa vẫn được người dân địa phương gìn giữ và tiếp nối.

Nét độc đáo của điệu múa giả gái giữa lòng Hà Nội

Điệu múa “con đĩ đánh bồng” của làng Triều Khúc (Hà Nội) nổi bật với hình thức nam giới hóa trang thành nữ giới, thực hiện những động tác mềm mại, uyển chuyển theo nhịp trống bồng. Theo anh Nguyễn Huy Công, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Múa bồng Triều Khúc, điệu múa gồm 36 thế, với bốn dạng động tác chính: chào, giáp mặt, giáp lưng và phối hợp tay chân đối xứng.

Người biểu diễn mặc trang phục truyền thống nhiều màu sắc, đầu đội khăn, má đánh phấn hồng, môi tô son đỏ. Những bước chân nhún nhảy kết hợp với chuyển động của tay, thân người và ánh mắt đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa kỹ thuật và thần thái, tạo nên nét duyên dáng đặc trưng của điệu múa. 

Đạo cụ không thể thiếu là chiếc trống bồng đeo trước bụng, có thân bằng gỗ, hai đầu bịt da, phần giữa thắt lại và thường được sơn đỏ. “Trống bồng là đạo cụ trung tâm, vừa tạo tiết tấu, làm nổi bật động tác, vừa gắn liền với các nghi lễ truyền thống. Dù biểu diễn trong làng hay ở nơi khác, chỉ cần đeo trống bồng, mọi người đều có thể nhận ra điệu múa con đĩ đánh bồng của Triều Khúc”, anh Công chia sẻ.

Theo truyền tích địa phương, điệu múa có nguồn gốc từ thời Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng. Khi tập kết nghĩa quân tại Triều Khúc để chuẩn bị tiến đánh thành Tống Bình, ông đã cho binh lính cải trang thành nữ giới, đeo trống múa hát nhằm khích lệ tinh thần quân sĩ. 

Ngày nay điệu múa được lưu truyền và trình diễn chủ yếu tại lễ hội truyền thống của làng, diễn ra từ ngày mùng 9 đến 12 tháng Giêng (âm lịch). Ngoài ra, múa bồng còn xuất hiện trong các dịp tưởng nhớ Thành hoàng làng vào ngày 20 tháng Giêng (âm lịch), 13 tháng Tám (âm lịch) và 25 tháng Mười Một (âm lịch).

Giữ nhịp bồng giữa đời sống hiện đại

Gắn bó với múa bồng gần 20 năm, anh Nguyễn Huy Công, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Múa bồng Triều Khúc, hiện đảm nhiệm công tác quản lý và hướng dẫn các thành viên nhỏ tuổi. Theo anh Công, câu lạc bộ hiện có khoảng 60 thành viên, duy trì tập luyện hằng tuần tại sân Đại Đình.

Bên cạnh việc duy trì hoạt động thường xuyên, câu lạc bộ đặc biệt chú trọng công tác đào tạo lực lượng kế cận. Tuy nhiên, để một người mới có thể biểu diễn thuần thục điệu múa đòi hỏi quá trình rèn luyện lâu dài. Theo anh Công, dù các động tác múa bồng thoạt nhìn có vẻ đơn giản, người học phải ghi nhớ và thực hiện chính xác hệ thống động tác, đồng thời phối hợp nhịp nhàng giữa tay, chân, thân người và ánh mắt. Sau khi nắm vững kỹ thuật cơ bản, các thành viên tiếp tục luyện tập ghép nhạc, di chuyển và phối hợp đội hình để hoàn thiện bài múa.

Không chỉ đối mặt với những yêu cầu về kỹ thuật, người mới tham gia còn phải vượt qua tâm lý e ngại khi hóa trang thành nữ giới. “Hầu như ai mới tham gia cũng có tâm lý ngại ngùng. Khi tập luyện, mọi người thường chỉ đeo trống và thực hiện động tác, nhưng lúc biểu diễn lại phải trang điểm, tô son, đánh phấn. Nhiều người cảm thấy e dè, xấu hổ”, anh Công chia sẻ.

Để khắc phục tình trạng này, các thành viên lớn tuổi trong câu lạc bộ phối hợp với phụ huynh và thầy cô động viên, giải thích, giúp người học hiểu rõ hơn về nguồn gốc, ý nghĩa và giá trị văn hóa của điệu múa. Qua đó, người tham gia có thể từng bước vượt qua rào cản tâm lý.

Những năm gần đây, hoạt động truyền dạy múa bồng tại Triều Khúc ghi nhận một số chuyển biến tích cực. Câu lạc bộ được tạo điều kiện tham gia các hoạt động ngoại khóa tại trường trung học cơ sở, qua đó giới thiệu điệu múa đến học sinh, đồng thời phát hiện và tuyển chọn những em có năng khiếu, yêu thích nghệ thuật truyền thống.

Đáng chú ý, trong khoảng hai năm trở lại đây, số lượng người trẻ đăng ký tuyển chọn vào CLB có xu hướng tăng.  Tuy nhiên, bên cạnh việc thu hút thành viên mới, duy trì sự tham gia lâu dài và xây dựng lực lượng kế cận có đủ kỹ năng, tâm huyết để tiếp nối di sản vẫn là vấn đề đặt ra.

Trao đổi về định hướng trong thời gian tới, chị Triệu Thị Vân Ánh, chuyên viên Phòng Văn hóa - Xã hội phường Thanh Liệt cho biết, địa phương đã triển khai hoạt động giới thiệu, truyền dạy múa bồng tại Trường THCS Tân Triều (nay là Trường THCS Phạm Tu). Trong thời gian tới, phường định hướng mở rộng hoạt động này tới các trường học khác trên địa bàn, đồng thời dự kiến tổ chức tuyển sinh các lớp truyền dạy múa bồng vào tháng 11/2026 nhằm thu hút thêm thành viên mới, từng bước bổ sung lực lượng kế cận cho CLB.

Song song với công tác truyền dạy, địa phương cũng chú trọng tổ chức các hoạt động quảng bá, phát huy giá trị di sản. Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026, phường dự kiến phối hợp tổ chức Dự án nghệ thuật “Gió Gió Mây Mây” tại đình làng Triều Khúc, cùng một số hoạt động hưởng ứng Tuần lễ Di sản văn hóa Việt Nam. Qua đó, góp phần mở rộng không gian giới thiệu múa bồng, đồng thời tạo thêm cơ hội để công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, tiếp cận và tìm hiểu về loại hình nghệ thuật dân gian này.