Henriette Bùi Quang Chiêu: Hành trình vượt định kiến của nữ bác sĩ đầu tiên Việt Nam

(Sóng trẻ) - Vượt qua nhiều rào cản để theo đuổi nghề y, Henriette Bùi Quang Chiêu trở thành nữ bác sĩ đầu tiên của Việt Nam. Không chỉ tận tụy với công việc khám, chữa bệnh, bà còn để lại dấu ấn qua những đóng góp cho sự phát triển của nền y học và công tác đào tạo nhân lực y tế trong nước.

Từ nữ sinh An Nam đến giảng đường y khoa Paris
Sinh ngày 8/9/1906 tại Hà Nội, Henriette Bùi Quang Chiêu là con gái của Bùi Quang Chiêu, một nhà báo, chính khách có tiếng tại Nam Kỳ đầu thế kỷ XX. Lớn lên trong gia đình có điều kiện tiếp cận nền giáo dục Pháp - Việt, bà sớm bộc lộ năng lực học tập nổi bật và có cơ hội theo đuổi con đường học vấn vượt ra ngoài khuôn khổ giáo dục thông thường dành cho phụ nữ thời bấy giờ.

Từ nhỏ, Henriette theo học tại Trường Saint Paul de Chartres (Trường Nhà Trắng) ở Sài Gòn. Sau đó, bà tiếp tục học tại Collège des Jeunes Filles, tiền thân của Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai ngày nay. Năm 15 tuổi, bà sang Pháp du học. Đến năm 1926, Henriette tốt nghiệp trung học tại Lycée Fenelon ở Paris và một năm sau ghi danh vào Đại học Y khoa Paris.

Trong bối cảnh đầu thế kỷ XX, cơ hội tiếp cận giáo dục đại học ở nước ngoài của phụ nữ Việt Nam còn hạn chế, đặc biệt trong những ngành chuyên môn như y khoa. Vì vậy, việc Henriette Bùi Quang Chiêu theo học tại Đại học Y khoa Paris không chỉ là dấu mốc trong hành trình học vấn cá nhân, mà còn đánh dấu sự hiện diện của phụ nữ Việt Nam trong một lĩnh vực vốn chủ yếu do nam giới đảm nhiệm.

Năm 1932, bà hoàn thành chương trình đại học và tiếp tục thực tập chuyên môn. Đến năm 1934, luận án y khoa của bà được hội đồng giám khảo đánh giá xuất sắc và trao huy chương. Theo các tư liệu báo chí đương thời được ghi lại, Henriette là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên nhận bằng tiến sĩ y khoa tại Pháp, mở ra một dấu mốc đáng chú ý trong lịch sử trí thức nữ Việt Nam.

Khẳng định năng lực giữa những rào cản giới và định kiến thuộc địa
Năm 1935, sau khi hoàn thành quá trình đào tạo và thực tập tại Pháp, Henriette Bùi Quang Chiêu trở về Việt Nam. Bà được bổ nhiệm làm Trưởng khoa Hộ sinh tại Bệnh viện Chợ Lớn. Đây là bước chuyển quan trọng, đưa những thành tựu học thuật của bà vào hoạt động khám, chữa bệnh thực tế.

Tuy nhiên, tấm bằng y khoa không đồng nghĩa với việc bà được đối xử bình đẳng trong môi trường hành nghề. Theo những tư liệu về cuộc đời bà, các bác sĩ người Việt thời kỳ này thường phải đối mặt với sự phân biệt trong vị thế nghề nghiệp hay các chế độ đãi ngộ từ đội ngũ y tế người Pháp. Với một nữ bác sĩ người Việt, những rào cản ấy lại càng trở nên phức tạp.

Bên cạnh việc phải chứng minh năng lực chuyên môn, Henriette còn phải đối diện với những quan niệm cho rằng phụ nữ không phù hợp với các vị trí có tính chuyên môn cao. Ngay trong môi trường làm việc, bà từng gặp định kiến từ đồng nghiệp khi trang phục truyền thống khiến bà bị nhầm với người làm nghề đỡ đẻ. Trước yêu cầu thay đổi cách ăn mặc để phù hợp với hình ảnh bác sĩ phương Tây, bà vẫn giữ trang phục Việt Nam và khẳng định vị thế bằng năng lực chuyên môn.

Câu chuyện này cho thấy định kiến giới không chỉ tồn tại trong cơ hội tiếp cận giáo dục mà còn hiện diện ngay trong môi trường lao động. Ngay cả khi đã đạt được trình độ chuyên môn, phụ nữ vẫn có thể phải nỗ lực nhiều hơn để được công nhận năng lực và vị thế nghề nghiệp. Vì thế với Henriette, danh hiệu nữ bác sĩ đầu tiên trở thành dấu mốc khởi đầu cho quá trình khẳng định bản thân trong một môi trường còn nhiều bất bình đẳng.

Vượt khỏi giới hạn của một danh hiệu lịch sử
Vượt qua mọi rào cản về giới, suốt 40 năm tiếp theo, bà Henriette Bùi Quang Chiêu tiếp tục hành trình hành nghề y của mình. Bà làm việc tại cả Việt Nam và Pháp, đồng thời chủ động tìm tòi những phương pháp chuyên môn mới để phục vụ công việc điều trị.

Năm 1957, bà sang Nhật Bản học thêm về châm cứu với mong muốn ứng dụng kiến thức này trong lĩnh vực sản khoa. Sau đó, bà tiếp tục hành nghề tại Pháp. Năm 1970, khi trở về Việt Nam, bà tình nguyện làm việc không nhận lương trong lĩnh vực hộ sản và nhi khoa tại Bệnh viện Phú Thọ. Những lựa chọn ấy cho thấy sự gắn bó của bà với nghề nghiệp không dừng lại ở thành tựu cá nhân mà còn hướng đến hoạt động chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Một dấu ấn khác trong cuộc đời Henriette Bùi Quang Chiêu gắn với căn biệt thự tại số 28 đường Testard (nay là đường Võ Văn Tần, TP.HCM). Trong những năm 1940, bà từng sử dụng nơi đây làm dưỡng đường chuyên về sản phụ khoa, phục vụ hoạt động khám, chữa bệnh bên cạnh công việc tại bệnh viện. Tuy nhiên, sau năm 1945, trước những biến động của tình hình xã hội, dưỡng đường phải ngừng hoạt động. 

Năm 1947, bà hiến tặng căn biệt thự cho chính quyền Nam Kỳ để làm cơ sở đào tạo y khoa. Công trình sau đó trở thành trụ sở của cơ sở đào tạo y dược tại Sài Gòn, với các phòng làm việc, thư viện và không gian giảng dạy dành cho sinh viên. Việc trao tặng căn biệt thự không chỉ đánh dấu một bước chuyển trong công năng của công trình mà còn thể hiện sự đóng góp của bà đối với hoạt động đào tạo đội ngũ y tế.

Ngày 27/4/2012, Henriette Bùi Quang Chiêu qua đời tại Paris, hưởng thọ 106 tuổi. Dù đã khép lại hành trình cuộc đời, những dấu mốc bà để lại vẫn gợi mở nhiều suy ngẫm về vai trò của phụ nữ trong lịch sử phát triển khoa học và y học Việt Nam.