Trúc Chỉ - Kể văn hóa Việt qua những tờ giấy

(Sóng trẻ) - “Trúc xinh trúc mọc đầu đình…”, hình ảnh cây trúc đã đi vào lời ca, tiếng hát và đời sống tinh thần của người Việt. Nhưng trong đời sống đương đại, trúc không chỉ hiện diện như một biểu tượng văn hóa thân thuộc mà còn trở thành cảm hứng cho nghệ thuật Trúc Chỉ.

Đưa giấy trở thành một tác phẩm

Trúc Chỉ là loại hình nghệ thuật giấy được họa sĩ Phan Hải Bằng cùng cộng sự nghiên cứu, phát triển tại Huế. Họa sĩ bắt đầu tìm tòi từ năm 2000; đến tháng 4/2012, nhà văn, dịch giả Bửu Ý định danh tên gọi “Trúc Chỉ”, gợi nhắc tre, trúc.

Như tên gọi, điểm đặc biệt của Trúc Chỉ nằm ở chất liệu. Tre, trúc là nguồn xơ sợi chính để tạo nên giấy Trúc Chỉ song nghệ thuật này không giới hạn ở một vài loại cây. Người nghệ sĩ có thể sử dụng giang, chuối, ngô, rơm, lục bình, dừa, bã mía hay cỏ… Tất cả những nguyên liệu gần gũi với đời sống nông nghiệp Việt Nam đều có thể được tận dụng và biến tấu thành chất liệu nghệ thuật.

Quy trình chế tác này sẽ gồm 2 công đoạn chính. Đầu tiên là làm giấy thủ công. Nguyên liệu thô được ngâm, nấu với vôi, nghiền hoặc giã thành bột xơ sợi, sau đó “seo” thành tấm trên khung. Khi giấy còn ướt, người nghệ sĩ thực hiện công đoạn đồ họa Trúc Chỉ - yếu tố tạo nên dấu ấn riêng của nghệ thuật này. Bằng vòi phun nước áp lực cao, họ tác động lên cấu trúc xơ sợi, điều chỉnh độ dày mỏng theo ý muốn hoặc tạo hình trực tiếp trên mặt giấy.

Nhờ sự chênh lệch về độ dày mỏng, các tác phẩm Trúc Chỉ không chỉ được cảm nhận qua hình ảnh mà còn cả trong cách tương tác với ánh sáng. Khi ánh sáng chiếu từ phía trước, vùng giấy dày thường sáng hơn, vùng mỏng tối hơn. Nếu ánh sáng xuyên qua từ phía sau, hiệu ứng đảo chiều. Cấu trúc xơ sợi và dấu vết tạo tác riêng giúp mỗi thành phẩm được hình thành mang tính độc bản.

Giữ mạch truyền thống bằng tinh thần sáng tạo

Trúc Chỉ còn là một loại hình nghệ thuật ẩn chứa nhiều câu chuyện về văn hóa và con người Việt Nam. Đằng sau Trúc Chỉ không chỉ gợi nhắc mối quan hệ gần gũi giữa con người và thiên nhiên mà còn cho thấy sự tinh ý trong cách người nghệ sĩ Việt quan sát, nâng niu và khai thác vẻ đẹp từ những điều thân thuộc quanh mình. Để từ đó, thiên nhiên quê hương được trở thành một phần trong ngôn ngữ biểu đạt nghệ thuật đầy thú vị của Trúc Chỉ. 

Giá trị văn hóa của Trúc Chỉ còn được thể hiện qua cách loại hình nghệ thuật này kế thừa tinh hoa làm nghề giấy dó truyền thống. Đồng thời, kết hợp với một số kỹ thuật đồ họa và việc vận dụng áp lực nước, những người nghệ sĩ đã tạo nên hiệu ứng tạo hình riêng trên nền giấy.

Không dừng lại ở tranh, Trúc Chỉ còn có khả năng kết hợp linh hoạt với nhiều nghề thủ công như thêu, đan lát, làm nón hay chạm khắc gỗ. Chất liệu này cũng được ứng dụng trong các sản phẩm như đèn, vật dụng trang trí, thiết kế nội thất và nhiều hình thức khác. Qua đó, những nghề thủ công có thêm cơ hội bổ trợ cho nhau, cùng hiện diện trong đời sống hôm nay.

Ẩn sau quá trình sáng tạo của Trúc Chỉ cũng là những phẩm chất gần gũi của con người Việt Nam: từ khả năng thích nghi, sự khéo léo đến tinh thần trân trọng những gì thuộc về cội nguồn. Từ những nguyên liệu tưởng chừng đơn sơ, nghệ sĩ Phan Hải Bằng đã khám phá được khả năng mới, biến điều bình dị thành chất liệu nghệ thuật giàu sức gợi. 

Trong dòng chảy sáng tạo hôm nay, Trúc Chỉ không chỉ đưa giấy đến gần hơn với nghệ thuật tạo hình và nghệ thuật ứng dụng, mà còn mở ra cách kể chuyện văn hóa Việt bằng vật liệu quen thuộc của quê hương. Để nét đẹp truyền thống Việt không chỉ được lưu giữ trong ký ức mà có thể tiếp tục sống bằng sự nâng niu và cơ hội đổi thay.