Nghi lễ văn hóa tâm linh kéo dài vòng đời của người Tày

(Sóng trẻ) - Nghi lễ Then Khoăn (Then Cầu thọ) của người Tày ở xã Lâm Thượng, Lào Cai là nghi thức cầu sức khỏe, bình an cho người bước sang tuổi 50, đồng thời thể hiện lòng hiếu thảo và gắn kết các thế hệ trong gia đình.

Thắt chặt sợi dây tâm linh giữa con người và nguồn cội
Tại xã Lâm Thượng, tỉnh Lào Cai, người Tày vẫn gìn giữ nghi lễ Then Khoăn như một di sản tâm linh vô giá. Hơn cả một tín ngưỡng, đây là nhịp cầu kết nối quá khứ - hiện tại và là lời tri ân thành kính của con cháu dành cho bậc sinh thành khi bước sang dốc bên kia cuộc đời.

Theo phong tục địa phương, người được tổ chức lễ Then Khoăn phải đạt độ tuổi từ 50 trở lên. Trong không khí trang trọng của buổi lễ, thầy Then - người được dân bản trọng vọng, coi là "cầu nối" giữa nhân gian và thiên giới. Thầy Then xuất hiện uy nghiêm với chiếc mũ Then (Pèng tày) đặc trưng, phía sau đính những dải lụa ngũ sắc tượng trưng cho hào quang và các tầng trời. Các họa tiết trên mũ thường thêu hình rồng, phượng hoặc hoa văn cổ, minh chứng cho quyền năng được thần linh ban phát.

Trong suốt buổi lễ, Thầy Then vừa đàn tính, vừa hát những bài Then cổ với giai điệu lúc trầm lúc bổng để dẫn đường cho đoàn quân mã lên trời. Chiếc quạt trên tay thầy không chỉ để làm mát mà còn là pháp khí dùng để xua đuổi tà ma, thanh tẩy không gian. Đặc biệt, hình ảnh Thầy Then cắm những nén nhang đang cháy rực lên đỉnh mũ là một nghi thức tâm linh quan trọng, tượng trưng cho việc duy trì “ngọn lửa” liên lạc không ngắt quãng với các vị thần trong suốt hành trình hành lễ.

Trong nghi lễ, Thầy sẽ thực hiện nghi thức làm phép và buộc chỉ vào cổ tay cho gia chủ cùng các thành viên trong gia đình. Hành động này tượng trưng cho việc cầu chúc may mắn và giữ hồn, giữ vía cho mọi người. Đến trưa ngày hôm sau, đại diện hai bên họ nội và họ ngoại sẽ cùng giúp gia chủ treo các túi ngũ cốc lên xà nhà để cầu sự bình an và sức khỏe dồi dào.

Điểm nhấn linh thiêng nhất chính là nghi thức múa chèo thuyền. Đây không phải là hoạt động chèo thuyền thực tế ngoài sông mà là một điệu múa diễn xướng ngay trong gian thờ. 

Đội múa sẽ thực hiện các động tác chèo thuyền nhịp nhàng theo tiếng đàn Tính, tượng trưng cho hành trình vượt qua “biển khổ” và các thác ghềnh tâm linh để đưa lễ vật cùng lời cầu nguyện của con cháu đến cửa đình trời. Điệu múa này mang ý nghĩa giúp người cao tuổi vượt qua mọi tai ương, bệnh tật để đạt đến bến bờ của sức khỏe và trường thọ.

Tiến trình của một lễ Then Khoăn thường kéo dài liên tục suốt một ngày một đêm. Nghi lễ bắt đầu từ buổi chiều hôm trước và diễn ra trang trọng cho đến tận trưa ngày hôm sau với nhiều hoạt cảnh và nghi thức nối tiếp nhau. Sự tham gia đông đảo của bà con dân bản cùng khách thập phương đã tạo nên một không gian văn hóa vừa linh thiêng vừa gần gũi tại vùng đất Lâm Thượng.

Biểu tượng của sự sung túc và ước vọng trường thọ
Để chuẩn bị cho ngày đại lễ, gia chủ cùng dân bản phải sửa soạn lễ vật vô cùng công phu. Theo đúng nghi thức cổ truyền, bên cạnh bàn thờ chính bắt buộc phải có một cây trúc nguyên gốc và một cây chuối rừng đang kỳ xanh tốt. Cây trúc với đốt thẳng, dẻo dai đại diện cho sự can trường, trường thọ, trong khi cây chuối với lá xanh rờn, mọc thành bụi lại tượng trưng cho sự sinh sôi nảy nở, sức sống bền bỉ của gia đình qua nhiều thế hệ.

Trên mâm cúng lễ không thể thiếu những vật phẩm tinh túy từ lao động như lợn quay, gà trống thiến, cá suối và vịt bầu. Các loại bánh đặc sản địa phương như bánh chưng đen, xôi ngũ sắc cũng được bày biện trang trọng, thể hiện sự no ấm.

Không gian buổi lễ thêm phần rực rỡ bởi các rọ đựng lương thực được trang trí bằng giấy màu xanh đỏ tím vàng bắt mắt. Tất cả các đạo cụ như thuyền gỗ, gậy chèo và chùm chuông nhạc đều được bày biện trang trọng trước bàn thờ chính.

Một chi tiết đặc biệt là mâm vải dùng cho nghi thức nối số và kéo số. Một tấm vải trắng hoặc ngũ sắc dài hàng sải tay được trải từ bàn thờ Then đến chỗ người cao tuổi đang ngồi. Thầy Then sẽ thực hiện các động tác kéo sợi vải và đọc lời khấn xin Ngọc Hoàng “nối thêm” tuổi thọ vào sổ sinh tử. Mỗi nút thắt hoặc mỗi đoạn vải được kéo thêm tượng trưng cho một năm tháng bình an được ban tặng thêm cho gia chủ. 

Nghi lễ khép lại đầy viên mãn bằng việc treo các túi ngũ cốc lên xà nhà, minh chứng cho khát vọng về một cuộc sống trường thọ, ấm no và sung túc của người Tày nơi đây. Nét văn hóa này vẫn đang được người dân xã Lâm Thượng bảo tồn và phát huy như một báu vật của dân tộc mình.

Những giai điệu của đàn tính cùng tiếng chuông nhạc tại nghi lễ Then Khoăn hòa quyện vào nhau tạo nên một bản sắc văn hóa không thể hòa lẫn của người Tày vùng cao. Việc duy trì và phát triển những nghi lễ truyền thống như Then Khoăn không chỉ giúp bảo tồn di sản của tổ tiên mà còn góp phần quan trọng trong việc xây dựng đời sống văn hóa bền vững tại tỉnh Lào Cai.