Người giữ 'chìa khóa di sản' tại Lò Bầu cổ đất gốm

(Sóng Trẻ) - Giữa nhịp sống đổi thay của làng gốm Bát Tràng, Lò Bầu Cổ gần 100 năm tuổi vẫn được gìn giữ như một dấu tích của nghề truyền thống. Từ năm 2013, anh Lương Mạnh Hải đã tìm hướng phát triển mới cho di sản, vừa duy trì hoạt động bảo tồn, vừa đưa những giá trị của làng nghề đến gần hơn với công chúng.

Tiếp nối di sản từ thế hệ đi trước

Từng gắn bó với hoạt động sản xuất gốm thủ công, những chiếc lò bầu là một phần trong lịch sử phát triển của làng gốm Bát Tràng (Hà Nội). Trải qua thời gian, khi các phương pháp nung hiện đại dần thay thế kỹ thuật truyền thống, nhiều lò bầu không còn được sử dụng và lần lượt bị tháo dỡ. Giữa những thay đổi ấy, Lò Bầu Cổ với tuổi đời gần một thế kỷ vẫn được gìn giữ, lưu lại dấu tích của một thời kỳ sản xuất gốm bằng củi lửa.

Không chỉ mang giá trị kiến trúc, công trình còn gắn với những kinh nghiệm, kỹ thuật và đời sống lao động của nhiều thế hệ thợ gốm. Từng viên gạch, từng khoảng không gian bên trong lò đều góp phần tái hiện cách người thợ Bát Tràng làm ra những sản phẩm gốm trước khi công nghệ nung hiện đại trở nên phổ biến.

Gắn bó với hành trình gìn giữ di sản ấy là anh Lương Mạnh Hải, hiện giữ vai trò Quản lý kiêm Giám đốc điều hành Trung tâm Gốm Lò Bầu Cổ Bát Tràng. Anh bắt đầu đảm nhận công việc quản lý từ năm 2013, thời điểm làng nghề đang có những chuyển biến trong định hướng phát triển du lịch.

Nhìn lại chặng đường đã qua, anh Hải cho biết việc quản lý Lò Bầu Cổ mang đến cho anh cả cơ hội lẫn thách thức. Bởi bên cạnh việc duy trì một không gian có giá trị lịch sử, người quản lý còn phải tìm cách để công trình tiếp tục tồn tại và phát huy vai trò trong đời sống hiện đại.

Từ câu chuyện của mình, anh Hải nhìn nhận sự tiếp nối giữa các thế hệ tại Bát Tràng theo hướng khá tích cực. Theo anh, người trẻ trong làng nghề vẫn duy trì sự gắn kết với những giá trị truyền thống, đồng thời có điều kiện đưa tư duy mới vào hoạt động sản xuất và kinh doanh.

“Gia đình và các thế hệ đi trước cũng tạo điều kiện để các bạn có thể đưa những tư duy mới trong thiết kế, sản xuất và bán hàng vào việc kinh doanh hằng ngày”, anh Hải chia sẻ.

Anh cũng thừa nhận quá trình chuyển giao giữa các thế hệ khó tránh khỏi những khác biệt về quan điểm. Tuy nhiên, theo anh, điều đáng mừng là cả người đi trước lẫn lớp trẻ đều có sự cởi mở, sẵn sàng thay đổi để thích ứng với những yêu cầu mới.

Với Lò Bầu Cổ, sự tiếp nối ấy không chỉ thể hiện ở việc giữ lại một công trình cũ mà còn nằm ở cách tìm kiếm những giá trị mới trên nền tảng di sản đã được trao truyền.

Tìm hướng đi mới để giữ lại lò bầu truyền thống

Khi bắt đầu quản lý Lò Bầu Cổ vào năm 2013, anh Hải nhận thấy những cơ hội từ định hướng phát triển du lịch tại Bát Tràng. Trong bối cảnh các phương pháp sản xuất gốm đã có nhiều thay đổi, việc duy trì lò bầu theo công năng truyền thống không còn là hướng đi duy nhất.

Theo anh, gia đình có lợi thế khi sở hữu một di tích nghề, đồng thời có nguồn nhân lực sẵn sàng tham gia các hoạt động phục vụ du khách. Từ những điều kiện đó, anh lựa chọn phát triển Lò Bầu Cổ theo mô hình du lịch trải nghiệm, từng bước đưa không gian sản xuất cũ trở thành nơi tham quan, tìm hiểu văn hóa làng nghề.

Thay vì chỉ quan sát một công trình cổ, du khách khi đến đây có cơ hội tiếp cận những câu chuyện về nghề gốm, tìm hiểu phương thức sản xuất truyền thống và tham gia các hoạt động trải nghiệm. Không gian lò bầu vì thế tiếp tục được sử dụng, dù không còn đảm nhận chức năng nung gốm như trước.

Đáng chú ý, việc phát triển du lịch không chỉ góp phần quảng bá giá trị văn hóa mà còn trực tiếp tạo nguồn lực để duy trì công trình. “Du lịch trải nghiệm là thu nhập chính giúp Lò Bầu được bảo tồn. Hiện Lò Bầu vừa đủ chi phí bảo tồn di tích và có thu nhập cho công nhân viên”, anh Hải cho biết.

Trong điều kiện việc gìn giữ một công trình lâu đời đòi hỏi nguồn kinh phí thường xuyên, mô hình này giúp Lò Bầu Cổ có khả năng tự duy trì hoạt động. Nguồn thu từ du khách được sử dụng để trang trải chi phí bảo tồn và bảo đảm thu nhập cho những người tham gia vận hành. Theo anh Hải, chính việc đưa Lò Bầu Cổ vào phục vụ du lịch đã góp phần giúp công trình không bị phá bỏ như những chiếc lò bầu khác tại Bát Tràng.

Một điểm đáng chú ý là anh không cho rằng việc kết hợp giữa du lịch và bảo tồn tạo ra những mâu thuẫn quá lớn. Trái lại, nhu cầu của du khách cũng hướng đến việc tìm hiểu những giá trị nguyên bản của không gian truyền thống. Đây là điều kiện thuận lợi để hoạt động trải nghiệm phát triển mà vẫn duy trì được nét đặc trưng của công trình.

Dẫu vậy, hành trình bảo tồn vẫn còn những điều chưa thể thực hiện trọn vẹn. Điều khiến anh Hải tiếc nuối là đến nay Lò Bầu Cổ chưa thể tái hiện hoạt động đun đốt như trước, để du khách trực tiếp cảm nhận khung cảnh sản xuất gốm của những thế hệ thợ thủ công.

Chi tiết ấy cũng cho thấy một giới hạn trong quá trình gìn giữ di sản. Bảo tồn được kiến trúc lò là điều quan trọng, nhưng để tái hiện đầy đủ kỹ thuật nung, không khí lao động và những kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ lại là câu chuyện không đơn giản.

Để ngọn lửa nghề tiếp tục được trao truyền

Không dừng lại ở việc duy trì không gian tham quan, anh Hải còn quan tâm đến cách đưa những giá trị của Lò Bầu Cổ đến gần hơn với thế hệ trẻ. Theo anh, để hiểu được di sản, người trẻ cần có cơ hội trực tiếp trải nghiệm và tiếp nhận những thông tin về lịch sử, văn hóa làng nghề.

Một trong những hoạt động được triển khai theo hướng này là sự kiện “Xoay”, một trong những dự án truyền thông của nhóm sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Thông qua các hoạt động trải nghiệm và truyền thông, chương trình hướng đến việc giúp công chúng, đặc biệt là người trẻ, hiểu thêm về Lò Bầu Cổ và có thể trải nghiệm tại làng nghề gốm truyền thống.

Anh Hải cho biết sau sự kiện, lượng tương tác trên fanpage Lò Bầu tăng rõ rệt so với trước đó. Anh cũng nhận được những phản hồi tích cực từ du khách tham gia chương trình. Với anh Hải, việc người trẻ tham gia vào các hoạt động bảo tồn, quảng bá văn hóa làng nghề không chỉ mang đến những ý tưởng mới mà còn tạo thêm cơ hội để các giá trị truyền thống được tiếp nối.

Khi được hỏi về kỳ vọng đối với những thế hệ sau, anh bày tỏ mong muốn giản dị: “Tôi chỉ mong thế hệ  sau tiếp tục yêu nghề”. Anh Hải hy vọng nghề gốm Bát Tràng vẫn duy trì được sức hút cả về giá trị vật chất lẫn tinh thần, để người trẻ có đủ sự tự tin theo đuổi, gìn giữ và phát triển nghề truyền thống của cha ông.

Sau hơn một thập kỷ quản lý, hành trình của anh Lương Mạnh Hải cho thấy việc gìn giữ di sản không chỉ nằm ở mong muốn bảo vệ những dấu tích của quá khứ mà còn cần những lựa chọn phù hợp với hiện tại. Từ một lò nung truyền thống, Lò Bầu Cổ đang tiếp tục tồn tại trong vai trò một không gian văn hóa, nơi câu chuyện nghề gốm được giới thiệu đến những thế hệ mới.

Giữ một công trình gần trăm tuổi đã khó, nhưng làm cho di sản ấy cất tiếng nói trong lòng công chúng hiện đại lại càng khó hơn. Hành trình bền bỉ hơn một thập kỷ qua của anh Lương Mạnh Hải tại Lò Bầu Cổ không chỉ giữ lại một “dấu tích củi lửa” cho Bát Tràng, mà còn khẳng định một niềm tin: khi di sản được trân trọng bằng tình yêu và tư duy mới, ngọn lửa văn hóa sẽ không bao giờ tắt.