Công nghệ số: Đòn bẩy khai thác nguồn lực văn hóa lễ hội truyền thống (ghi rõ nguồn ảnh, không ghi sưu tầm)

(Sóng trẻ) - Mùa lễ hội Xuân Ất Tỵ 2025 đã đánh dấu bước chuyển mình mạnh mẽ trong cách tổ chức và quảng bá. Việc ứng dụng công nghệ số đã thổi luồng sinh khí mới vào không gian lễ hội, khơi dậy tinh thần đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa.

“Làn gió mới’’ cho lễ hội truyền thống

Diễn ra tại cụm di tích đình – chùa Trường Lâm (phường Việt Hưng, quận Long Biên, Hà Nội) vào đầu tháng 3 vừa qua, Lễ hội Linh Lang Đại Vương năm 2025 đã khép lại thành công, để lại dư âm sâu đậm trong lòng người xem với những cảm xúc thăng hoa và niềm tự hào lan tỏa. Lần đầu tiên, trong khuôn khổ lễ hội, một chương trình nghệ thuật Giao lưu trình diễn di sản văn hóa phi vật thể được tổ chức với chủ đề “Linh Lang - Khí thiêng hội tụ - Long Biên tỏa sáng”.

Chương trình được dàn dựng công phu theo hình thức bán thực cảnh kết hợp công nghệ trình chiếu 3D mapping hiện đại. Những màn trình diễn chuyển cảnh mượt mà qua kỹ xảo ánh sáng, âm nhạc và đa dạng hình thức thể hiện như hát, múa, đồng diễn trống, trình diễn áo dài… đã khắc họa sinh động hình tượng Linh Lang Đại Vương trong tín ngưỡng dân gian. Đồng thời, chương trình cũng tôn vinh tinh thần yêu nước, truyền thống trị thủy và khát vọng vươn mình của người dân Long Biên trong thời kỳ hội nhập và phát triển.

Theo Tổng đạo diễn Mai Thanh Tùng - người được mệnh danh “Thủ lĩnh của các ý tưởng”, đồng thời có duyên với các sự kiện nghệ thuật về lễ hội truyền thống, âm nhạc mang âm hưởng dân gian, hiện đại và công nghệ ánh sáng thể hiện dòng chảy lịch sử xuyên suốt qua nhiều giai đoạn.

Việc ứng dụng công nghệ số không chỉ khoác lên di sản tấm áo mới đầy lung linh, hấp dẫn, mà còn góp phần đưa di sản tiến sâu hơn vào đời sống đương đại. Qua đó, những giá trị truyền thống được truyền tải một cách tinh tế, tạo nên bản sắc riêng cho từng vùng đất, từng lễ hội, đạo diễn Thanh Tùng nhấn mạnh .

Trước đó, trong khuôn khổ Lễ hội kỷ niệm 236 năm Chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa (1789 - 2025) cũng có chương trình nghệ thuật khai mạc với chủ đề “Đống Đa - Sử vàng lưu danh - Tương lai vững bước” được làm theo hình thức kết hợp giữa sân khấu bán thực cảnh và công nghệ trình chiếu 3D mapping hiện đại.

Thay vì kể lịch sử bằng lối dẫn truyện truyền thống, chương trình mang đến một cách tiếp cận mới mẻ, khi lịch sử được kể bằng ngôn ngữ của hình ảnh, âm thanh và kỹ xảo. Các chương hồi được dàn dựng công phu, liên tục chuyển cảnh linh hoạt, giúp khán giả như được sống lại trong bối cảnh cuối thế kỷ XVIII - nơi hiện lên đời sống của người dân, cùng không khí hào hùng, sục sôi của nghĩa quân Tây Sơn trong những trận đánh lịch sử. 

Có thể nói, trong bối cảnh công chúng ngày càng trẻ hóa, thị hiếu thay đổi nhanh chóng và nhu cầu trải nghiệm ngày càng cao, công nghệ 3D Mapping trở thành một công cụ hữu ích để đưa văn hóa truyền thống đến gần hơn với mọi người. Nhờ yếu tố thị giác mạnh mẽ, các nội dung lịch sử, văn hóa tưởng chừng khô khan trở nên sống động, ấn tượng và đưa câu chuyện lịch sử chạm đến mọi giác quan, nhất là đối với giới trẻ và du khách quốc tế.

Phó Chủ tịch UBND quận Đống Đa, ông Nguyễn Thanh Tùng cho biết, việc đưa các yếu tố mới, đặc biệt là ứng dụng công nghệ hiện đại vào lễ hội năm nay đã góp phần nâng cao trải nghiệm cho du khách. Nhờ đó, lượng người tham dự đã tăng gấp đôi so với năm trước.

Tại lễ hội chùa Hương năm nay, toàn bộ hệ thống vé tham quan và dịch vụ xuồng đò đã được chuyển đổi sang hình thức điện tử. Du khách có thể đặt mua vé trực tuyến, giúp tiết kiệm thời gian, giảm tải điểm bán vé truyền thống và hạn chế tình trạng chen lấn. Hợp tác xã Dịch vụ du lịch Hương Sơn cũng triển khai mã QR cá nhân cho từng lái đò, vừa thuận tiện trong quản lý thông tin, vừa tạo kênh để du khách phản hồi trực tiếp về chất lượng dịch vụ. Nhờ đó, việc kiểm soát giá vé được minh bạch hơn, góp phần ngăn chặn nạn “cò mồi” và nâng cao trải nghiệm hành hương.

Không chỉ riêng chùa Hương, nhiều lễ hội lớn như đền Sóc, đền Sái cũng đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để nâng cao chất lượng phục vụ. Biển chỉ dẫn điện tử được lắp đặt giúp du khách dễ dàng tra cứu thông tin, trong khi các trạm vệ sinh công cộng tự động và điểm thu gom rác thông minh góp phần giữ gìn môi trường, đặc biệt trong những ngày cao điểm. Hệ thống camera giám sát cũng được chính quyền địa phương tăng cường, góp phần đảm bảo an ninh trật tự và phát hiện kịp thời các hành vi vi phạm.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn – Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, việc chuyển đổi số trong công tác tổ chức và quản lý lễ hội là xu thế tất yếu, nhằm biến di sản văn hóa trở thành tài sản có giá trị, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa. Nhiều quốc gia trên thế giới đã tiên phong ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) để nâng cao trải nghiệm của du khách, và Việt Nam hiện cũng đang từng bước triển khai các mô hình tương tự tại một số điểm di sản. Bên cạnh đó, việc xây dựng một hệ sinh thái du lịch thông minh, kết hợp thương mại điện tử với các sản phẩm lưu niệm số hóa sẽ góp phần tạo động lực phát triển bền vững.

Công nghệ số - cánh cửa mở rộng cho di sản vươn xa

Không thể phủ nhận rằng, công nghệ số đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc tổ chức, quản lý và bảo tồn các giá trị văn hóa lễ hội truyền thống. Sự hiện diện của công nghệ đã giúp loại hình di sản văn hóa phi vật thể này bước ra khỏi khuôn khổ truyền thống, phát huy mạnh mẽ tiềm năng để phục vụ không chỉ mục tiêu bảo tồn mà còn phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế địa phương. Lễ hội ngày nay không còn là những sự kiện mang tính biểu trưng, mà đã trở thành chất xúc tác thúc đẩy tăng trưởng và đổi mới sáng tạo trong nhiều lĩnh vực.

Tuy nhiên, để lễ hội thực sự phát huy vai trò là nguồn lực văn hóa quý giá, đòi hỏi một chiến lược phát triển bền vững, dài hạn. Việc tổ chức lễ hội cần được nâng tầm theo hướng chuyên nghiệp, đồng thời đảm bảo tính hiệu quả và phù hợp với xu hướng hiện đại. Trong đó, ứng dụng công nghệ số tiếp tục được xem là giải pháp cốt lõi. TS Trần Thị Ngân Giang nhận định: Muốn kết nối mạch nguồn văn hóa từ quá khứ đến hiện tại và tương lai một cách sống động, các lễ hội cần tập trung vào việc xây dựng cơ sở dữ liệu di sản số hóa, khai thác công nghệ thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR), phát triển nền tảng truyền thông số sáng tạo, thiết kế các ứng dụng du lịch thông minh và tích hợp cá nhân hóa trải nghiệm người tham dự. Bên cạnh đó, việc lồng ghép công nghệ vào các hoạt động thực tế trong không gian lễ hội cũng là một hướng đi đầy tiềm năng.

Để hiện thực hóa những định hướng này, không thể thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, các doanh nghiệp công nghệ, giới nghiên cứu văn hóa và cộng đồng cư dân bản địa. Chỉ khi mọi chủ thể cùng chung tay, các lễ hội truyền thống mới có thể giữ được hồn cốt dân tộc, đồng thời khoác lên mình chiếc áo mới – hiện đại, hấp dẫn và phù hợp với thời đại số.