Dữ liệu cá nhân và bài toán bảo vệ công dân hiện nay ở Việt Nam

(Sóng trẻ) - Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, thông tin cá nhân không chỉ là dữ liệu, mà đang trở thành “tài sản” dễ bị tổn thương nếu thiếu kiểm soát.

Theo ghi nhận từ Bộ Công an Việt Nam và các đơn vị an ninh mạng, từ năm 2023 đến 2025, cơ quan chức năng đã xử lý hơn 30 vụ việc với hơn 160 triệu bản ghi dữ liệu bị xâm phạm, với tổng thiệt hại lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng. Bước sang năm 2026, tình trạng này có khả năng tiếp tục diễn biến phức tạp, đặc biệt khi nhiều vụ việc được thực hiện dựa trên dữ liệu cá nhân bị khai thác trái phép.

Không chỉ dừng lại ở các cuộc gọi rác hay tin nhắn quảng cáo, dữ liệu cá nhân hiện nay còn bị mua bán, trao đổi dưới nhiều hình thức. Các “tệp khách hàng” chứa thông tin như số điện thoại, địa chỉ, thậm chí hành vi tiêu dùng được rao bán công khai trên mạng, tạo điều kiện cho các đối tượng xấu tiếp cận và xây dựng kịch bản lừa đảo mang tính cá nhân hóa.

Chia sẻ tại hội thảo chuyên đề “Hướng dẫn thực thi pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân”, Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi, Phó trưởng phòng 1, Cục A05 cho biết, hiện có hơn 30 loại tội phạm mạng và tội phạm sử dụng công nghệ cao, trong đó lừa đảo trực tuyến nổi lên khi coi dữ liệu cá nhân như một “mỏ vàng mới”. Các đối tượng thường thu thập thông tin nạn nhân trước khi thực hiện hành vi, với hàng trăm kịch bản tinh vi gắn với các vấn đề nóng, dễ khiến người dân mất cảnh giác và bị chiếm đoạt tài sản.

Ông nhấn mạnh: “Đây cũng là một trong những hình thức có mức độ thiệt hại vô cùng lớn về kinh tế. Từ đó, chúng ta cần phải tỉnh táo, coi việc bảo vệ dữ liệu cá nhân là yêu cầu cấp bách và nhiệm vụ xuyên suốt, không thể tách rời trong quá trình chuyển đổi số quốc gia”.

Ngay trong những ngày sau Tết, bạn Nguyễn Ngọc Chi (21 tuổi, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội) đã bấm phải link lạ dẫn đến lộ dữ liệu cá nhân và mất trang Facebook cá nhân: “Bây giờ thì các bạn học sinh - sinh viên như mình phải sử dụng mạng xã hội để liên lạc và làm việc rất là nhiều. Trong một lần vô tình, mình vẫn ấn phải link độc hại và ba ngày sau thì mình bị hack mất các trang mạng xã hội cá nhân”. 

Chi chia sẻ rằng điều này gây ảnh hưởng đến cả tâm lý và tài chính của mình. Dù không mất số tiền quá lớn nhưng việc tự nhiên phải chi để lấy lại các trang mạng xã hội, giải thích với cấp trên, bạn bè hay đối tác về việc bị tấn công mạng cũng rất ảnh hưởng đến cuộc sống của Chi.

Từ những trường hợp cụ thể, các hình thức lừa đảo hiện nay không còn đơn lẻ mà thường kết hợp nhiều yếu tố, trong đó dữ liệu cá nhân đóng vai trò then chốt. Trường hợp một số sinh viên tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn phản ánh việc bị lộ thông tin cá nhân, dẫn đến việc nhận hàng loạt cuộc gọi và tin nhắn lạ trong cùng một thời điểm. Những sự cố mang tính “tấn công hàng loạt” như vậy cho thấy dữ liệu cá nhân không chỉ bị khai thác riêng lẻ, mà có thể bị thu thập, phân phối theo dạng “tệp”, phục vụ cho nhiều mục đích khác nhau, từ quảng cáo đến lừa đảo.

Chị Nguyễn Thị Quỳnh Anh, Giám đốc Marketing Công ty Cổ phần Dịch vụ An ninh mạng VinCSS - Tập đoàn Vingroup chia sẻ góc nhìn của mình về vấn đề trên: “Đôi khi hacker không cần động tay tới nhưng bằng sự thiếu hiểu biết của chính chúng ta lại vô tình cống nạp hết thông tin của mình lên internet cho cả thế giới thấy và trong đó có cả kẻ xấu. Sự thật là, một khi đã đăng tải công khai những dữ liệu này thì rất khó có thể thu hồi lại được. Không ai có thể chắc chắn rằng sẽ chẳng có kẻ xấu nào tải những file thông tin này xuống, lưu giữ ở đâu đó và đã có bao nhiêu kịch bản tấn công cá nhân hóa được xây dựng cụ thể cho từng nạn nhân trong danh sách trên được tạo ra”.

Ngoài ra, Quỳnh Anh cũng khuyến cáo các nạn nhân: “Điều đầu tiên là không nghe máy, không cung cấp thêm thông tin cho kẻ xấu. Sau đó, nạn nhân hãy liên hệ đến tổng đài 156 (chuyên xử lý, tiếp nhận phản ánh cuộc gọi rác, tin nhắn rác, cuộc gọi nghi lừa đảo, số quấy rối) để phản ánh các số lừa đảo. Cuối cùng, chính là trang bị cho mình kiến thức về An ninh mạng để tự nhận thức dữ liệu nào là dữ liệu được chia sẻ và dữ liệu nào tuyệt đối không được chia sẻ”. 

Trước áp lực từ các vụ lộ lọt dữ liệu ngày càng phức tạp, chính sách quản lý trong lĩnh vực này đang có xu hướng siết chặt rõ rệt. Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân đánh dấu bước chuyển từ khuyến nghị sang quy định cụ thể về quyền và nghĩa vụ liên quan đến dữ liệu cá nhân. 

Cùng với đó, Bộ Công an Việt Nam đề xuất nâng mức xử phạt và tăng cường truy vết các hành vi vi phạm. Cho thấy việc bảo vệ dữ liệu không còn dừng ở cảnh báo mà đang được đưa vào cơ chế kiểm soát chặt chẽ hơn.