Gen Z trao gửi quyết định tương lai vào trí tuệ nhân tạo

Những khoảng trống thực tế sau các đoạn tin nhắn

Chỉ vì một dòng phản hồi từ chatbot, mối quan hệ tình cảm của Hà L. (25 tuổi, Hà Nội) đã tan vỡ ngoài tầm kiểm soát. Trong lúc bối rối vì bất đồng ý kiến với bạn trai, Hà tìm tới ChatGPT để giải tỏa. Nhận được câu trả lời mạch lạc khuyên nên dừng lại để tránh tổn thương sâu hơn, cô lập tức đưa ra quyết định chấm dứt. Sự việc chỉ trở nên muộn màng khi Hà phát hiện đối phương vốn đang lên kế hoạch cầu hôn mình. Quyết định vội vã dựa trên AI đã đẩy cô gái trẻ vào cơn khủng hoảng tâm lý kéo dài.

Trường hợp của Hà không phải là duy nhất. Tuấn K. (22 tuổi, sinh viên năm cuối tại TP.HCM) cũng từng bước vào bước ngoặt sai lầm khi tham vấn ChatGPT về dự định dở dang học tập để khởi nghiệp. Nhận được những lời khích lệ hoa mỹ về tinh thần dấn thân của tuổi trẻ từ AI, Tuấn quyết định bỏ học giữa chừng. Kết quả, dự án thất bại, anh trở thành nạn nhân của những tổn thất nặng nề cả về tài chính lẫn tinh thần. 

Trong khi đó, Lan P. (23 tuổi, Đà Nẵng) lại rơi vào tình trạng mất ngủ nghiêm trọng trước mỗi kỳ thi chỉ vì vô tình đọc phải những kịch bản dự báo tiêu cực do chatbot vẽ ra khi cô thử “bói vận may”.

Thực trạng này không còn dừng lại ở phạm vi cá nhân. Trên các nền tảng mạng xã hội, các trào lưu như xem tử vi, tarot… bằng ChatGPT đang lan truyền mạnh mẽ, thu hút lượng tương tác khổng lồ và vô hình trung biến trải nghiệm riêng tư thành hiệu ứng cộng đồng. Sự bùng nổ này diễn ra trong bối cảnh người tiêu dùng Việt Nam vô cùng cởi mở với công nghệ mới. 

Theo báo cáo AI in Vietnam 2024 của Ipsos, khoảng 80% người được hỏi thể hiện quan điểm tích cực đối với các ứng dụng AI, và 78% tin tưởng công nghệ này sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, trong đó nhận thức về AI ở giới trẻ đạt tỷ lệ rất cao.

Cơ chế gieo rắc lệ thuộc: Khi công nghệ “chiều lòng” sự bất an

Phân tích ở góc độ tâm lý học, ThS. Hoàng Quốc Lân - chuyên gia tâm lý lâm sàng tại Bệnh viện Đa khoa Phương nhận định, hiện tượng người trẻ tìm đến ChatGPT để “xem bói” phản ánh nhu cầu tìm kiếm chỗ dựa tinh thần trước một tương lai nhiều biến số. Khi áp lực học hành, công việc và tình cảm gia tăng, người ta tìm cách giảm bớt cảm giác bấp phỏng. Nếu trước đây họ tìm đến các hình thức tâm linh truyền thống, thì nay AI trở thành lựa chọn thay thế nhờ tốc độ phản hồi 24/7 tức thì và giao diện giao tiếp có vẻ thấu cảm. Đặc biệt, môi trường tương tác không định kiến trở thành điểm tựa lý tưởng cho những cá nhân ngại bộc lộ cảm xúc với người thật.

Tuy nhiên, ranh giới giữa việc tìm kiếm sự an ủi và lệ thuộc tinh thần vô cùng mong manh. Việc dựa dẫm vào AI cho các quyết định cá nhân sẽ làm xói mòn khả năng tự phán đoán. Người dùng dần rơi vào thụ động, chỉ đợi công nghệ chỉ hướng và càng trở nên hoảng loạn nếu kết quả không như kỳ vọng. Đáng chú ý, AI thường có xu hướng “chiều” người hỏi bằng cách đưa ra phản hồi nhằm củng cố quan điểm sẵn có. Vòng lặp này khiến người dùng chìm sâu vào ảo tưởng, làm suy giảm tư duy phản biện, đứt gãy các kết nối xã hội ngoài đời thực, thậm chí khiến các triệu chứng tâm lý nặng thêm đối với những trường hợp vốn đã tổn thương.

Giải pháp đồng bộ để hoá giải “cơn mê công nghệ”

Để gỡ bỏ “bẫy bói ảo”, Thạc sĩ Hoàng Quốc Lân đề xuất chiến lược can thiệp đồng bộ trên cả ba trụ cột: cá nhân, giáo dục và đơn vị phát triển công nghệ. Ở mức độ cá nhân, người trẻ cần định vị rõ bản chất của AI chỉ là mô phỏng dựa trên dữ liệu có sẵn chứ không thể tiên tri. Thay vì tìm kiếm lời khuyên từ máy móc mỗi khi bất an, người dùng nên thực hành các phương pháp tự trợ giúp như hít thở sâu, ghi nhật ký hoặc chia sẻ với người thật, đồng thời rèn luyện tư duy phản biện bằng cách luôn kiểm chứng nguồn thông tin và xác suất thực tế trước khi quyết định.

Ở góc độ cộng đồng và giáo dục, việc đưa nội dung hiểu biết về AI vào chương trình học là giải pháp cấp thiết nhằm giúp học sinh, sinh viên phân biệt rạch ròi giữa việc tham khảo thông tin và giao phó quyền quyết định cuộc đời cho máy tính. Các trung tâm tư vấn tâm lý cũng cần bổ sung câu hỏi sàng lọc để phát hiện sớm dấu hiệu lệ thuộc AI. Về phía nhà phát triển, họ phải có trách nhiệm minh bạch hóa giới hạn sản phẩm, tránh giả lập tính năng bói toán gây hiểu lầm và điều chỉnh thuật toán để không chỉ nói điều người dùng muốn nghe.

Đối với những trường hợp đã lệ thuộc nghiêm trọng, Liệu pháp Nhận thức - Hành vi (CBT) là phương pháp chuyên môn được khuyến nghị để phục hồi năng lực tự chủ và chữa lành các kết nối xã hội. Suy cho cùng, AI chỉ là công cụ phản chiếu niềm tin và hành động của con người, tương lai và các quyết định trọng đại luôn thuộc về sự tỉnh táo của chính mỗi cá nhân.