Nghệ nhân Origami Nguyễn Nam Sơn: ‘AI không phải để thay thế hay làm lu mờ giá trị của người nghệ sĩ’

(Sóng trẻ) - Vô tình biết đến nghệ thuật Origami, Nguyễn Nam Sơn đã dành hơn 10 năm theo đuổi bộ môn này. Không chỉ sáng tạo những mô hình phức tạp, anh biến mỗi nếp gấp thành một cách kể chuyện về bản sắc dân tộc thông qua chất liệu truyền thống.

PV: Điều gì đã khiến anh từ sự tò mò Origami ban đầu trở thành niềm đam mê theo anh suốt nhiều năm?

Nghệ nhân Nguyễn Nam Sơn: Tôi bị thu hút bởi sự kỳ diệu của Origami. Chỉ từ một tờ giấy, không cắt ghép, không sử dụng thêm bất kỳ chất liệu hỗ trợ nào, nhưng thông qua sự tính toán và sắp xếp các nếp gấp, người nghệ sĩ có thể tạo ra gần như mọi thứ mình hình dung. Càng tìm hiểu, tôi càng thấy bộ môn này có chiều sâu và nhiều điều để khám phá, từ đó niềm tò mò ban đầu dần trở thành đam mê.

PV: Thời điểm anh bắt đầu tìm hiểu, nghệ thuật Origami vẫn còn khá xa lạ tại Việt Nam. Khi nhìn lại quãng thời gian tự mày mò học hỏi từ các nghệ nhân quốc tế, con đường sáng tạo của anh đã được định hình như thế nào?

Nghệ nhân Nguyễn Nam Sơn: Sự sáng tạo của tôi chịu ảnh hưởng khá nhiều từ các nghệ sĩ Origami quốc tế. Trong đó, ba cái tên có tác động lớn nhất là Eric Joisel (Pháp), Kamiya Satoshi (Nhật Bản) và Robert Lang (Mỹ). Mỗi người mang đến cho tôi những góc nhìn khác nhau về nghệ thuật gấp giấy, từ tư duy tạo hình cho đến cách tiếp cận sáng tạo.

Đặc biệt, tôi học hỏi rất nhiều về việc tự thiết kế và phát triển các mô hình Origami của riêng mình thông qua cuốn sách Origami Design Secrets của Robert Lang. Có thể nói, cuốn sách là kim chỉ nam về kiến thức kỹ thuật và giúp tôi hiểu sâu hơn về tư duy thiết kế đằng sau mỗi tác phẩm, từ đó tôi từng bước hình thành phong cách sáng tạo riêng.

PV: Origami đầu tiên anh tạo nên sau những ngày tự mày mò là gì?

Nghệ nhân Nguyễn Nam Sơn: Bông hoa hồng đỏ là bông hoa đầu tay của tôi. Đó là tác phẩm tôi thực hiện để tặng cô giáo tiếng Anh nhân dịp 20/11. Với tôi, bông hồng Origami ấy không chỉ là món quà tri ân người thầy mà còn mang một ý nghĩa biểu tượng khá đặc biệt. Nó giống như sự gặp gỡ giữa truyền thống và sáng tạo: người thầy, người cô vừa là những người gìn giữ các giá trị đã được vun đắp qua nhiều thế hệ, vừa là những người truyền cảm hứng để học trò khám phá những điều mới mẻ và phát triển theo cách riêng của mình.

PV: Sau nhiều năm theo đuổi Origami, đâu là tác phẩm đánh dấu bước ngoặt giúp anh được cộng đồng Origami quốc tế biết đến?

Nghệ nhân Nguyễn Nam Sơn: Tác phẩm đánh dấu bước ngoặt giúp tôi được cộng đồng Origami quốc tế biết đến là Chú hươu mùa xuân. Tác phẩm ra đời trong một đêm tháng 2/2025, khi mùa xuân vừa chạm ngõ. Khi ấy, tôi đang ngồi bên một người rất đặc biệt. Đúng lúc này, trên màn hình tivi, khu rừng hiện lên trong sắc xanh non của mùa mới, những cành cây vươn mình sau mùa đông và những đóa hoa bắt đầu nở. Ngay khoảnh khắc ấy, tôi muốn lưu giữ cảm giác bình yên và những rung động rất nhẹ của riêng mình. Chú hươu mùa xuân cứ thế được ra đời như một cách tôi cất giữ một ký ức đẹp, khi mà thời gian, cảm xúc và những khoảnh khắc quý giá không thể trở lại nguyên vẹn như ban đầu.

Về mặt kỹ thuật, tác phẩm được thực hiện bằng phương pháp gấp ướt (wet-folding) - một kỹ thuật giúp tạo nên các đường cong mềm mại thay vì những nếp gấp góc cạnh thông thường. Khi giấy được làm ẩm, tạo hình sẽ tự nhiên hơn, nhất là với các mô hình động vật. Tôi sử dụng giấy Arches phủ màu acrylic, kết hợp bồi giấy dó nhuộm màu để vừa đảm bảo độ bền, vừa tạo được hiệu ứng thẩm mỹ mong muốn.

Tôi rất vui khi tác phẩm đã giành giải Nhất tại Cuộc thi Origami 2025 do Bảo tàng Jong Ie Nara Paper Art Museum (Hàn Quốc) tổ chức. Đây là một trong những bảo tàng chuyên về nghệ thuật giấy và Origami lớn tại Hàn Quốc. Vì vậy, với tôi, Chú hươu mùa xuân không chỉ là một cột mốc nghề nghiệp mà còn là tác phẩm lưu giữ một kỷ niệm rất đặc biệt trong cuộc sống.

PV: Bên cạnh các loại giấy chuyên dụng của Origami, anh chủ yếu sử dụng giấy dó để thực hiện các tác phẩm của mình. Vì sao anh lại lựa chọn loại giấy này?

Nghệ nhân Nguyễn Nam Sơn: Với tôi, việc lựa chọn giấy dó không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là một cách để kể câu chuyện về văn hóa Việt Nam thông qua tác phẩm Origami. Tôi sinh ra và lớn lên ở vùng Lương Sơn (Hòa Bình cũ), nơi có xóm Suối Cỏ, xã Cư Yên - một trong những làng nghề làm giấy truyền thống của miền Bắc. Vì vậy, giấy dó không chỉ là một chất liệu quen thuộc mà còn gắn liền với ký ức và quê hương của tôi.

Khi sử dụng giấy dó trong Origami, tôi mong muốn mang một sản vật của quê hương nói riêng và một di sản văn hóa của Việt Nam nói chung đến với cộng đồng quốc tế. Điều thú vị là Origami vốn là một bộ môn nghệ thuật du nhập từ nước ngoài, nhưng khi kết hợp với giấy dó Việt Nam, nó tạo nên một sự giao thoa văn hóa rất đặc biệt. 

Tôi xem đó là cách để kế thừa, sáng tạo và làm mới các giá trị truyền thống trong bối cảnh đương đại. Bên cạnh đó, việc đưa giấy dó vào Origami cũng góp phần giúp chất liệu truyền thống này tiếp tục hiện diện trong đời sống nghệ thuật. Tôi hy vọng thông qua những tác phẩm của mình, nhiều người, đặc biệt là các bạn trẻ, sẽ có cơ hội tiếp cận và cảm nhận giấy dó dưới một góc nhìn mới mẻ hơn, để những giá trị văn hóa ấy có thể tiếp tục được gìn giữ và phát triển theo thời gian.

PV: Giấy dó vốn gắn liền với tranh dân gian, thư pháp hay các loại hình mỹ thuật truyền thống của Việt Nam. Liệu anh có gặp phải những khó khăn nào về kỹ thuật cũng như khả năng tạo hình khi sử dụng không?

Nghệ nhân Nguyễn Nam Sơn: Đúng là giấy dó vốn gắn liền với tranh dân gian, thư pháp và các loại hình mỹ thuật truyền thống của Việt Nam nên khi đưa vào Origami cũng đặt ra không ít thách thức về kỹ thuật. Ở trạng thái nguyên bản, giấy dó khá mềm, có độ thấm nước và hút ẩm cao, dễ rách khi gặp nước. Màu sắc tự nhiên của giấy cũng tương đối hạn chế, chủ yếu là trắng ngà hoặc vàng ngà. Vì vậy, công đoạn xử lý, nhuộm màu và hồ giấy phải được thực hiện rất cẩn thận để đảm bảo độ bền và khả năng tạo hình cho tác phẩm.

Tuy nhiên, chính những đặc tính đó lại mang đến những ưu điểm rất riêng. Khi được xử lý bằng màu và keo, giấy dó hấp thụ màu sắc một cách tự nhiên, tạo nên những sắc độ đậm nhạt và hiệu ứng chuyển màu khó tìm thấy ở các loại giấy công nghiệp. Khả năng thấm hút cũng giúp giấy giữ được lớp hồ, trở nên dai hơn, ăn nếp tốt hơn và thuận lợi cho việc tạo hình các chi tiết phức tạp. Điều tôi yêu thích nhất ở giấy dó là vẻ đẹp mộc mạc và chiều sâu thị giác mà nó mang lại. Màu sắc trên giấy thường không quá rực rỡ mà mềm mại, hài hòa và dễ chịu, giúp tác phẩm có cảm giác gần gũi, tự nhiên và mang đậm dấu ấn thủ công.

PV: Nếu được lựa chọn một tác phẩm để giới thiệu hoặc dành tặng cho bạn bè quốc tế, anh sẽ chọn tác phẩm nào?

Nghệ nhân Nguyễn Nam Sơn: Nếu được lựa chọn một tác phẩm để giới thiệu tới bạn bè quốc tế, tôi sẽ chọn Chim Lạc. Trong sử sách, Chim Lạc là một sinh vật truyền thuyết của người Việt cổ và được xem là vật tổ của cư dân thời kỳ văn hóa Đông Sơn trong buổi đầu hình thành nhà nước Văn Lang - Âu Lạc. 

Chim Lạc là biểu tượng linh thiêng của nguồn cội, tinh thần và văn hóa Việt Nam. Hình ảnh của nó trên trống đồng Đông Sơn được cách điệu hóa, trở thành “vật tổ” của giống nòi, thống lĩnh trời, đất, nước từ đó thể hiện ước mơ tự do, bay bổng, không bị ràng buộc, là sự kết nối giữa quá khứ và tương lai của dân tộc. 

Có thể nói rằng Chim Lạc một tác phẩm Thuần việt từ hình tượng cho tới chất liệu. Và nó sẽ sẽ càng đặc biệt hơn khi được tạo nên bởi chất giấy dó truyền thống đặc trưng chỉ có ở Việt Nam. Tôi tin rằng sự kết hợp giữa một biểu tượng văn hóa lâu đời và chất liệu truyền thống sẽ giúp bạn bè quốc tế hiểu hơn về lịch sử, bản sắc và chiều sâu văn hóa của người Việt.

PV: Có ý kiến cho rằng Origami chỉ thực sự có giá trị khi mọi công đoạn đều được thực hiện bằng tư duy và đôi tay của nghệ nhân, ngược lại có người tin rằng sử dụng các phần mềm thiết kế hỗ trợ là công cụ tất yếu của thời đại. Quan điểm của anh như thế nào về việc này?

Nghệ nhân Nguyễn Nam Sơn: Tôi cho rằng việc sử dụng phần mềm hỗ trợ trong sáng tác Origami là xu hướng tất yếu của sự phát triển. Để tạo nên một tác phẩm cũng giống như đi đến một đích đến: có người chọn đi bộ, có người đi xe, có người đi máy bay. Con đường có thể khác nhau, nhưng giá trị nằm ở hành trình sáng tạo và kết quả cuối cùng. Nghệ thuật luôn bắt nguồn từ cảm xúc, tư duy và trải nghiệm riêng của mỗi nghệ sĩ. Các phần mềm hay công cụ thiết kế được tạo ra để phục vụ con người, giúp quá trình sáng tác hiệu quả và chính xác hơn, đặc biệt trong việc tính toán tỷ lệ, cấu trúc và kiểm tra tính khả thi của mẫu gấp.

Tuy nhiên, phần mềm chỉ là công cụ hỗ trợ chứ không thể thay thế người nghệ nhân. Ý tưởng, khả năng sáng tạo và các quyết định nghệ thuật vẫn thuộc về tác giả. Quan trọng hơn, tác phẩm Origami cuối cùng vẫn phải được tạo nên bằng đôi tay, kỹ năng và kinh nghiệm của người gấp giấy. Vì vậy, việc ứng dụng công nghệ không làm mất đi bản chất của nghệ thuật thủ công, mà ngược lại còn mở rộng khả năng sáng tạo và góp phần nâng cao chất lượng tác phẩm.

PV: Theo anh, đâu là ranh giới giữa học hỏi, kế thừa cảm hứng và sao chép trong sáng tạo nghệ thuật khi AI tạo sinh ngày càng được sử dụng rộng rãi?

Nghệ nhân Nguyễn Nam Sơn: Đây là một câu hỏi rất thú vị vì nó không chỉ liên quan đến công nghệ hay pháp lý mà còn chạm đến bản chất của sáng tạo nghệ thuật. Theo tôi, ranh giới giữa học hỏi, kế thừa và sao chép nằm ở sự chuyển hóa và giá trị mới mà người sáng tạo tạo ra.

Trong nghệ thuật, việc học hỏi từ những người đi trước là điều hoàn toàn tự nhiên. Ví dụ, khi một họa sĩ nghiên cứu tranh của Vincent van Gogh, họ không chỉ học cách sử dụng màu sắc hay nét cọ, mà còn tiếp nhận những cảm xúc, câu chuyện và tinh thần sáng tạo phía sau tác phẩm. Sau đó, những điều được học sẽ được chuyển hóa thông qua trải nghiệm và góc nhìn riêng để tạo nên một tác phẩm mới mang dấu ấn cá nhân.

Trong khi đó, AI không tiếp nhận thông tin theo cách con người vẫn làm. AI phân tích hàng triệu hình ảnh để tìm ra các quy luật và mô hình thống kê. Khi tạo ra một bức tranh "theo phong cách Van Gogh", AI không thực sự hiểu cảm xúc hay bối cảnh đã tạo nên tác phẩm của ông, mà đang tái cấu trúc dữ liệu dựa trên những đặc điểm thị giác đã được học. Đó là sự khác biệt rất lớn giữa cảm thụ nghệ thuật và xử lý dữ liệu.

Tôi cho rằng vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ AI mà nằm ở cách chúng ta sử dụng nó. Nếu AI được dùng như một công cụ hỗ trợ nghệ sĩ tìm kiếm ý tưởng, thử nghiệm hình ảnh hay mở rộng khả năng sáng tạo, thì đó là một hình thức học hỏi và kế thừa phù hợp với sự phát triển của thời đại.

Tuy nhiên, khi AI được huấn luyện từ tác phẩm của nghệ sĩ mà không có sự đồng ý, không ghi nhận công sức sáng tạo hoặc được sử dụng để tạo ra các sản phẩm tương tự nhằm cạnh tranh trực tiếp với chính tác giả gốc, thì ranh giới giữa học hỏi và sao chép đã trở nên rất mong manh. Chẳng hạn, nếu một hệ thống AI được đào tạo chủ yếu bằng tác phẩm của Van Gogh và sau đó tạo ra hàng nghìn bức tranh mô phỏng phong cách của ông để kinh doanh, thì câu hỏi đặt ra không còn là khả năng công nghệ nữa, mà là vấn đề về quyền sở hữu trí tuệ, sự công bằng và sự tôn trọng đối với giá trị sáng tạo.

Cuối cùng, tôi tin rằng công nghệ có thể thay đổi công cụ sáng tác, nhưng giá trị cốt lõi của nghệ thuật vẫn nằm ở tư duy, cảm xúc và trải nghiệm của con người. AI nên là công cụ giúp nghệ sĩ sáng tạo tốt hơn, chứ không phải là phương tiện để thay thế hay làm lu mờ giá trị của người nghệ sĩ.

PV: Sau hơn mười năm gắn bó, liệu anh có những dự định hay mục tiêu nào muốn thực hiện trong thời gian tới?

Nghệ nhân Nguyễn Nam Sơn: Sau hơn một thập kỷ gắn bó với Origami, tôi vẫn còn rất nhiều dự định muốn thực hiện. Trước mắt, tôi muốn hoàn thiện bộ sưu tập Origami 12 con giáp - một dự án mà tôi đã dành nhiều tâm huyết nghiên cứu và phát triển trong những năm qua.

Bên cạnh đó, tôi cũng muốn tập trung hơn vào việc xây dựng thương hiệu cá nhân và quảng bá các tác phẩm của mình để tiếp cận được nhiều người yêu nghệ thuật hơn, không chỉ trong nước mà cả quốc tế. Tôi tin rằng nghệ thuật chỉ thực sự có sức sống khi được chia sẻ và kết nối với cộng đồng.

Ngoài việc sáng tác, tôi mong muốn xuất bản một cuốn sách hướng dẫn về những tác phẩm tiêu biểu của mình, vừa để lưu giữ kinh nghiệm, vừa giúp những người yêu thích Origami có thêm tài liệu tham khảo. Đồng thời, tôi cũng dự định tổ chức nhiều workshop và hoạt động trải nghiệm hơn để đưa Origami đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là các bạn trẻ.Với tôi, mục tiêu không chỉ là tạo ra những tác phẩm mới mà còn góp phần lan tỏa tình yêu dành cho nghệ thuật Origami, để ngày càng có nhiều người biết đến, tiếp cận và đồng hành cùng bộ môn này.

PV: Cảm ơn anh đã chia sẻ những thông tin vô cùng thú vị!