Múa hầu đồng - Điệu múa kết nối con người với thế giới tâm linh
(Sóng trẻ) - Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, hầu đồng không chỉ là một nghi lễ thực hành tín ngưỡng mà còn là không gian giao hòa giữa con người và thần linh. Trong đó, múa hầu đồng giữ vai trò đặc biệt, vừa thể hiện thần thái của các vị Thánh, vừa gửi gắm niềm tin, lòng thành kính và những ước vọng tốt đẹp của con người.
Khi điệu múa trở thành nhịp cầu tâm linh
Hầu đồng, còn được gọi là lên đồng, hầu bóng, là một nghi lễ quan trọng trong tín ngưỡng thờ Mẫu và tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần. Trong mỗi buổi lễ, người thực hành nghi lễ (thanh đồng) lần lượt hóa thân vào hình tượng các vị Thánh thông qua trang phục, âm nhạc và những điệu múa đặc trưng của từng giá đồng.
Theo NNƯT Nguyễn Tất Kim Hùng, Thủ nhang Đền Nguyên Khiết Linh Từ (Hà Nội), hầu đồng giữ vai trò quan trọng trong tín ngưỡng thờ Mẫu bởi đây là sự giao cảm giữa con người với các đấng thần linh, đồng thời thể hiện mong cầu về những điều tốt lành trong cuộc sống. “Nghi lễ hầu đồng đóng một vai trò rất quan trọng trong tín ngưỡng này. Đó là sự giao cảm giữa con người với đấng thần linh. Và sự giao thoa giữa Thánh thần và con người đấy là sự cầu nguyện những điều tốt lành của con người đối với Thánh thần.” - ông Hùng chia sẻ.
Trong quan niệm dân gian, để thực hành nghi lễ hầu đồng, người ta thường nhắc đến khái niệm “có căn”, tức có mối duyên đặc biệt với nhà Thánh. Đây được xem là sự gắn kết mang tính tâm linh, khiến một người có mong muốn tìm đến và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Mỗi người có những cảm giác, những niềm tin và những cái duyên rất khác nhau. Trong cái từ của châu Á và từ của Việt Nam, chữ duyên vô cùng hay. Có thể nói nó là một mối quan hệ sâu sắc từ muôn kiếp này, từ vô lượng kiếp, khiến cho người mình sống ở kiếp này có một cảm giác liên kết.
Múa hầu đồng - Sự hòa quyện giữa nghệ thuật và tín ngưỡng
Không gian hầu đồng là sự kết hợp của nhiều yếu tố: hát chầu văn, trang phục, âm nhạc, đạo cụ và các nghi thức thờ tự. Trong tổng thể ấy, múa hầu đồng trở thành phương thức biểu đạt quan trọng, góp phần tái hiện thần tích và hình tượng của các vị Thánh.
Mỗi giá đồng mang một câu chuyện, tính cách và sắc thái riêng. Vì vậy, động tác múa, cử chỉ và thần thái của thanh đồng cũng thay đổi theo từng giá. Điệu múa lúc mạnh mẽ, uy nghi, khi lại mềm mại, khoan thai, thể hiện hình tượng của các vị Thánh trong tín ngưỡng dân gian.
Dưới góc nhìn nghiên cứu văn hóa, hầu đồng còn mang giá trị diễn xướng lịch sử. Thông qua các giá đồng, hình tượng những vị anh hùng có công dựng nước, giữ nước được tái hiện, góp phần khơi gợi niềm tự hào dân tộc.
GS.TS Trần Lâm Biền nhận định: “Lên đồng hiện nay là một hiện tượng diễn xướng về lịch sử, về những công lao của các vị anh hùng. Với cái tư cách là ‘Sinh vi danh tướng, tử vi thần’, thì lên đồng người ta đã diễn lại những tích của các vị anh hùng dựng nước và giữ nước. Và điều đó đã thúc đẩy tinh thần yêu nước một cách mạnh mẽ hơn.”
Như vậy, múa hầu đồng không chỉ mang ý nghĩa thực hành tín ngưỡng mà còn là hình thức lưu giữ những câu chuyện lịch sử, văn hóa được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Giữ gìn sự linh thiêng trong thực hành tín ngưỡng
Bên cạnh những giá trị văn hóa và tâm linh, hầu đồng cũng tồn tại những cách nhìn nhận khác nhau về hiện tượng Thánh giáng, Thánh nhập. Việc phân biệt giữa niềm tin tín ngưỡng và biểu hiện mê tín là vấn đề cần được quan tâm trong quá trình thực hành và bảo tồn di sản.
Theo NNƯT Lê Bá Linh, yếu tố tâm linh trong hầu đồng cần được nhìn nhận trên tinh thần tôn trọng tín ngưỡng, tránh những cách diễn giải cực đoan. “Sự tâm linh nhưng không mang màu sắc mê tín, cho nên cũng không phải cứ ngồi vào đâu lại bảo là Thánh nhập. Bởi vì mình hầu Thánh, tất cả là do mình, chứ không thể mang tính chất mê tín quá là Thánh nhập.”
Một yếu tố quan trọng khác tạo nên giá trị tâm linh của múa hầu đồng chính là không gian thực hành. Nghi lễ vốn gắn liền với đền, phủ - nơi thờ tự các vị Thánh, nơi âm nhạc chầu văn, lời khấn nguyện và các nghi thức được thực hiện trong một chỉnh thể thống nhất.
Việc đưa múa hầu đồng ra khỏi không gian tín ngưỡng để trở thành một tiết mục biểu diễn đơn thuần có thể làm thay đổi ý nghĩa và bản sắc của nghi lễ. Bởi vậy, bảo tồn múa hầu đồng không chỉ là giữ lại những động tác múa hay trang phục, mà còn phải gìn giữ môi trường thực hành tín ngưỡng và những giá trị tinh thần gắn liền với nó.
Giữa đời sống hiện đại, múa hầu đồng vẫn là một thực hành văn hóa đặc sắc của người Việt. Mỗi điệu múa, mỗi giá đồng không chỉ tái hiện hình tượng các vị Thánh mà còn thể hiện niềm tin, lòng thành kính và ước vọng về cuộc sống bình an, tốt đẹp. Gìn giữ sự linh thiêng trong từng nghi lễ cũng chính là cách để những giá trị văn hóa tâm linh tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ.


