Nên hay không nên cho học sinh tiểu học và THCS sử dụng AI trong học tập?

(Sóng trẻ) - Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo trong học tập đang làm thay đổi cách học của học sinh, mở ra nhiều cơ hội tiếp cận tri thức. Tuy nhiên, với học sinh nhỏ tuổi, việc tiếp cận AI cần được nhìn nhận thận trọng để tránh những hệ lụy lâu dài.

Nếu như trước đây, việc học của học sinh tiểu học và THCS chủ yếu gắn với sách vở và sự kèm cặp của thầy cô, cha mẹ, thì nay các công cụ AI đã được sử dụng ngày càng phổ biến trong quá trình học tập. Chỉ với một thiết bị có internet, học sinh có thể nhờ AI làm bài trong vài giây, từ đó dần hình thành thói quen sao chép và phụ thuộc. Trong khi đó, thông tin từ AI không phải lúc nào cũng chính xác, học sinh nhỏ tuổi lại khó nhận diện đúng - sai. Thực tế này đặt ra thách thức cho gia đình và nhà trường trong việc quản lý, định hướng và dạy kỹ năng sử dụng AI an toàn, lành mạnh.

Để làm rõ vấn đề này, phóng viên đã có cuộc trao đổi với TS. Phạm Thị Kim Giang - giảng viên trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, người có nhiều năm kinh nghiệm, giảng dạy Khoa học tự nhiên ở bậc Trung học cơ sở, Trung học phổ thông và cả hệ cao học.

PV: Cô đánh giá việc học sinh sử dụng AI để hỗ trợ học tập như tìm thông tin, làm bài, luyện kỹ năng sẽ mang lại những lợi ích cụ thể nào?

TS. Phạm Thị Kim Giang: Việc sử dụng AI trong học tập mang lại nhiều lợi ích rõ rệt. Trước hết là tăng khả năng tiếp cận thông tin, khi học sinh có thể tìm kiếm dữ liệu, hình ảnh, tài liệu, thậm chí sử dụng các công cụ mô phỏng, dựng video hay hoạt hình phù hợp với lứa tuổi và sở thích.

Thứ hai là cá nhân hóa việc học. Trong bối cảnh giáo dục hướng tới dạy học phân hóa, AI có thể gợi ý bài tập phù hợp, hỗ trợ phân nhóm theo trình độ. Nếu giáo viên khai thác tốt, có thể điều chỉnh mức độ hỗ trợ phù hợp với từng học sinh.

Thứ ba, AI góp phần phát triển năng lực số và tư duy công nghệ - những năng lực cốt lõi trong giáo dục hiện nay. Việc làm quen sớm giúp học sinh, đặc biệt là trẻ nhỏ, thích nghi tốt hơn với môi trường học tập hiện đại.

Ngoài ra, AI còn giúp tăng hứng thú học tập nhờ tích hợp hình ảnh, âm thanh và trải nghiệm. Thực tế cho thấy các tiết học có ứng dụng công nghệ thường khiến học sinh tiểu học và trung học cơ sở hào hứng hơn, nhất là khi được trực tiếp tham gia. AI cũng hỗ trợ rèn luyện nhiều kỹ năng, đặc biệt là ngoại ngữ như nghe, nói và một số kỹ năng học tập khác.

PV: Vậy theo cô, song hành với những lợi ích đó, việc học sinh sử dụng AI có thể tiềm ẩn những nguy cơ gì?

TS. Phạm Thị Kim Giang: Bên cạnh những lợi ích, các nguy cơ cũng rất đáng lưu ý. Trước hết là sự phụ thuộc vào AI, khiến học sinh lười tư duy và giảm khả năng tự học. Nếu lặp lại thường xuyên, các em dễ mất dần khả năng suy nghĩ độc lập và phân tích sâu, ảnh hưởng đến sự phát triển tư duy.

Thứ hai là nguy cơ tiếp nhận thông tin sai lệch do học sinh chưa có khả năng đánh giá độ tin cậy tài liệu. Nếu dùng AI trước khi tiếp cận nguồn chính thống, các em dễ mặc định thông tin AI đưa ra là đúng. Trong khi đó, AI có thể tổng hợp từ nhiều nguồn khác nhau, thậm chí đưa ra dữ kiện chưa chính xác. Vì vậy, cần hướng dẫn học sinh tiếp cận tài liệu đáng tin cậy trước, sau đó mới dùng AI như công cụ hỗ trợ đối chiếu thông tin.

Thứ ba là nguy cơ suy giảm các kỹ năng nền tảng như viết, diễn đạt và tính toán. Việc lạm dụng AI có thể khiến học sinh phụ thuộc, tương tự việc dùng máy tính cho cả những phép tính đơn giản, làm giảm khả năng tính nhẩm và tư duy cơ bản.

Ngoài ra còn có nguy cơ lộ thông tin cá nhân và mất an toàn dữ liệu, do học sinh có xu hướng chia sẻ nội dung lên mạng trong khi nhiều công cụ AI có tính năng chia sẻ. Điều này có thể dẫn đến rủi ro bị khai thác thông tin với những hệ lụy khó lường.

Cuối cùng là ảnh hưởng đến tương tác xã hội. Khi phụ thuộc vào AI, học sinh có thể giảm giao tiếp trực tiếp với bạn bè, gia đình và giáo viên, dần sống trong môi trường ảo, thiếu trải nghiệm thực tế cần thiết để hình thành nhân cách.

PV: Việc học sinh tiếp cận AI từ sớm đang đặt ra nhiều băn khoăn về mức độ phù hợp của công cụ này đối với các bậc học thấp. Cô đánh giá thế nào về năng lực nhận thức và sự sẵn sàng của học sinh Tiểu học, THCS khi tiếp xúc với công cụ này?

TS. Phạm Thị Kim Giang: Chúng ta phải nhìn nhận một thực tế là không thể ngăn cấm hoàn toàn học sinh tiếp cận AI. Dù nhà trường có quy định khắt khe, các em vẫn có thể sử dụng thông qua các thiết bị điện tử có kết nối internet ở nhà, điều mà phụ huynh rất khó kiểm soát tuyệt đối.

Tuy nhiên, nếu hỏi các em đã đủ khả năng nhận thức để ứng dụng công cụ này một cách an toàn và hiệu quả hay chưa, thì câu trả lời chắc chắn là chưa. Ở cấp Tiểu học, tư duy phản biện và khả năng phân biệt đúng sai của học sinh còn rất hạn chế. Các em chưa biết cách đối chiếu, kiểm chứng tài liệu. Trong khi đó, các công cụ AI tạo sinh hiện nay đôi khi vẫn đưa ra những thông tin thiếu chính xác thậm chí cung cấp dữ liệu ảo. Điều này khiến học sinh dễ bị dẫn dắt và vô tình tiếp nhận những kiến thức sai lệch.

Bước sang lứa tuổi Trung học cơ sở, dù đã bắt đầu hình thành tư duy phân tích, các em vẫn chưa có đủ bản lĩnh và sự độc lập để tự tìm tòi. Khi có sẵn một công cụ có thể giải quyết bài tập trong nháy mắt, tâm lý chung của các em là dễ sinh ra ỷ lại. Các em sẽ hình thành một thói quen xấu là chưa kịp suy nghĩ đã vội gõ câu hỏi vào AI. Người lớn có nền tảng kiến thức và vốn sống tích lũy trong nhiều năm để tự đánh giá câu trả lời của máy móc, còn các em thì hoàn toàn chưa có những trải nghiệm đó. Sự lạm dụng sẽ dẫn đến tình trạng lười tư duy, biến AI thành "người làm bài hộ" thay vì một công cụ hỗ trợ học tập đúng nghĩa.

PV: Thưa cô, hiện nay có nhiều tranh luận về việc có nên cho phép học sinh Tiểu học và THCS sử dụng AI trong học tập hay không, quan điểm của cô về vấn đề này là gì?

TS. Phạm Thị Kim Giang: Theo tôi, vẫn cần cho học sinh tiếp cận AI, nhưng ở mức độ phù hợp và trong phạm vi có thể kiểm soát được.

Việc sử dụng cần căn cứ vào nhiều yếu tố như điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường, đặc điểm của phụ huynh, học sinh cũng như tính chất của từng môn học để có giới hạn phù hợp.

Chẳng hạn, với những môn học thiên về rèn luyện kỹ năng thực hành, nên ưu tiên các hoạt động trải nghiệm, để học sinh tự làm. Ngược lại, với những nội dung liên quan đến tra cứu, đọc và tổng hợp tài liệu, có thể cân nhắc cho sử dụng AI. Riêng các bài tập yêu cầu tư duy, phân tích thì cần hạn chế. việc sử dụng cần được đặt trong khuôn khổ kiểm soát rõ ràng, với sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, giáo viên và gia đình để đảm bảo an toàn và hiệu quả.

PV: Nếu có thể xây dựng một bộ hướng dẫn sử dụng AI dành cho học sinh thì theo cô những nguyên tắc quan trọng nhất mà nhà trường cũng như gia đình cần đặt ra là gì?

TS. Phạm Thị Kim Giang: Theo tôi, vấn đề này phụ thuộc vào nhiều yếu tố then chốt và cần được nghiên cứu, rà soát kỹ trong quá trình xây dựng hướng dẫn cụ thể.

Trước hết, để kiểm soát hiệu quả, giáo viên phải có năng lực sử dụng AI, từ đó mới có thể hướng dẫn học sinh và phối hợp với phụ huynh trong việc giám sát. Đồng thời, cần đảm bảo tính minh bạch vì việc sử dụng AI liên quan trực tiếp đến đạo đức học tập và bản quyền. Học sinh cần được yêu cầu ghi rõ khi có sử dụng AI để tránh hình thành thói quen thiếu trung thực.

Về nguyên tắc, cần xác định AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế con người. Học sinh phải tự tư duy trước, sau đó mới dùng AI để đối chiếu, tránh phụ thuộc như khi dùng sách giải. Nguyên tắc cốt lõi là không dùng AI để làm bài thay, do đó giáo viên cần thiết kế hoạt động học tập buộc học sinh phải suy nghĩ độc lập.

Bên cạnh đó, cần kiểm chứng thông tin từ AI bằng nguồn đáng tin cậy, thông qua tài liệu chính thống và hướng dẫn cách sử dụng câu lệnh phù hợp để giới hạn nguồn thông tin. Đồng thời, phải đặt ra giới hạn sử dụng nhằm đảm bảo an toàn, đặc biệt là không chia sẻ dữ liệu cá nhân và chỉ dùng khi có sự cho phép của giáo viên, phụ huynh, kèm quy định về thời gian.

Cảm ơn những chia sẻ của TS. Phạm Thị Kim Giang!