Rèn thói quen kiểm chứng từ những thông tin trên mạng xã hội

(Sóng trẻ) - Theo nhà báo Nguyễn Đình Đoàn Bổng, tâm lý sợ chậm trễ và cảm xúc trước những câu chuyện lan truyền có thể khiến sinh viên báo chí bỏ qua bước xác minh. Việc rèn thói quen đặt câu hỏi về nguồn tin, bằng chứng từ đó trở thành điều cần thiết ngay từ giảng đường.

Một video 30 giây có thể ghi lại sự việc có thật nhưng chưa phản ánh đầy đủ câu chuyện. Hàng trăm bài đăng cùng nói về một vấn đề cũng có thể chỉ bắt nguồn từ một tài khoản. Những ví dụ được anh Nguyễn Đình Đoàn Bổng nêu trong cuộc trao đổi cho thấy khoảng cách giữa việc bắt gặp thông tin và có đủ căn cứ để sử dụng thông tin ấy trong tác phẩm báo chí. 

Từ công việc tổ chức nội dung, biên tập và xử lý tin bài trước khi xuất bản, anh Nguyễn Đình Đoàn Bổng, Biên tập viên, Ban Thư ký Tòa soạn, Báo VietNamNet, chia sẻ với phóng viên Sóng trẻ về cách lựa chọn đề tài, đối chiếu nguồn tin và những thói quen sinh viên cần rèn để kiểm chứng trở thành một phần thường xuyên trong quá trình tác nghiệp.

Từ thông tin mạng xã hội đến đề tài báo chí

PV: Trải qua giai đoạn từ một sinh viên báo chí đến khi làm nghề, anh nhận thấy mạng xã hội đã thay đổi cách mình phát hiện đề tài và thu thập thông tin như thế nào?

Nhà báo Nguyễn Đình Đoàn Bổng: Theo tôi, thay đổi rõ nhất là tốc độ tiếp cận thông tin và cách phát hiện đề tài. Trước đây, để biết một địa phương đang có vấn đề gì, phóng viên phải đi cơ sở, gặp gỡ người dân, xây dựng nguồn tin hoặc tìm hiểu qua các cơ quan chức năng. Bây giờ, chỉ cần một chiếc điện thoại, chúng ta có thể biết ở một bản vùng cao đang có câu chuyện gì, người dân đang phản ánh vấn đề nào. Mạng xã hội giúp người làm báo có thêm nhiều đầu mối, nhất là những câu chuyện đời sống.

Tuy nhiên, cần hiểu rằng việc phát hiện thông tin không đồng nghĩa với việc đã có một đề tài báo chí, càng không có nghĩa là thông tin đó đã đúng. Một đoạn video 30 giây có thể ghi lại sự việc có thật, nhưng chưa chắc phản ánh đúng toàn bộ câu chuyện. Một bài viết rất cảm động cũng có thể mới là lời kể từ một phía.

Tôi vẫn cho rằng, mạng xã hội giúp chúng ta biết chuyện gì đang được nói đến. Còn để biết thực sự chuyện gì đã xảy ra, người làm báo phải bắt đầu công việc kiểm chứng của mình.

Nhà báo Đoàn Bổng (áo vàng) trong chuyến đi tác nghiệp tại xã biên giới Lai Châu. (Ảnh: NVCC)
Nhà báo Đoàn Bổng (áo vàng) trong chuyến đi tác nghiệp tại xã biên giới Lai Châu. (Ảnh: NVCC)

PV: Điều gì khiến anh quyết định tìm hiểu sâu hơn một câu chuyện trên mạng, giữa rất nhiều nội dung đang được chia sẻ?

Nhà báo Nguyễn Đình Đoàn Bổng: Tôi nghĩ người làm báo phải biết phân biệt giữa điều đang thu hút sự chú ý và điều thực sự đáng để công chúng quan tâm. Hai thứ ấy đôi khi trùng nhau, nhưng không phải lúc nào cũng vậy.

Có những đoạn video hàng triệu lượt xem vì một tình huống bất ngờ hoặc gây tranh cãi. Nhưng cũng có những phản ánh chỉ vài chục lượt tương tác, chẳng hạn một người dân phải chờ nhiều tháng để được giải quyết chế độ, một cây cầu xuống cấp khiến học sinh đi lại nguy hiểm. Những thông tin như vậy có thể là điểm khởi đầu cho một đề tài tốt.

Trong công việc, tôi thường quan tâm đến những chi tiết bất thường, những vấn đề chưa được giải thích thỏa đáng hoặc những câu chuyện tưởng như rất cá nhân nhưng có thể liên quan đến quyền lợi của nhiều người.

Ví dụ, một phụ huynh phản ánh con phải đi bộ hàng chục cây số đến trường. Nếu chỉ khai thác sự vất vả, chúng ta có một câu chuyện cảm động. Nhưng nếu tìm hiểu vì sao học sinh phải đi xa, bao nhiêu em đang ở hoàn cảnh tương tự, chính sách hỗ trợ đã được thực hiện đến đâu, thì câu chuyện có thể mở ra một vấn đề dân sinh lớn hơn. Tất nhiên, những thông tin ban đầu ấy đều phải được xác minh.

PV: Từ công việc biên tập, anh dựa vào những căn cứ nào để quyết định một thông tin trên mạng xã hội có thể được đưa vào bài?

Nhà báo Nguyễn Đình Đoàn Bổng: Hiện nay, công việc của tôi gắn nhiều với tổ chức nội dung, biên tập và xử lý tin bài trước khi xuất bản. Có những sự việc diễn ra rất nhanh, áp lực phải đưa tin sớm là có thật. Nhưng càng trong những tình huống ấy, biên tập viên càng phải tỉnh táo.

Về kiểm chứng, tôi quan tâm trước hết đến những chi tiết cốt lõi: Sự việc có xảy ra không, xảy ra ở đâu, khi nào, ai liên quan và căn cứ nào chứng minh? Nguồn tin có trực tiếp biết sự việc không? Đã đối chiếu được với tài liệu hoặc nguồn độc lập nào chưa? Cũng cần phân biệt rất rõ giữa việc đưa tin về một phản ánh và khẳng định phản ánh ấy là sự thật. Ví dụ, người dân phản ánh có dấu hiệu sai phạm là một thông tin. Nhưng kết luận có sai phạm hay không lại là câu chuyện khác, đòi hỏi căn cứ tương ứng.

Về giá trị đối với bạn đọc, tôi nghĩ không nên chỉ nhìn vào mức độ gây chú ý. Một vụ việc có thể rất nóng nhưng chủ yếu là tranh cãi cá nhân, trong khi một thay đổi nhỏ về chính sách y tế, giáo dục hoặc an sinh lại có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hàng nghìn người. Với những câu chuyện lớn, tôi thường muốn phóng viên đi thêm một bước: Không chỉ cho độc giả biết chuyện gì đã xảy ra, mà còn tìm hiểu nguyên nhân, hệ quả, những người chịu tác động và các vấn đề cần được giải quyết, trong phạm vi có đủ căn cứ.

Theo tôi, tốc độ là một lợi thế của báo điện tử, nhưng nó không được đánh đổi bằng sự chính xác. Đưa tin sớm có thể giúp chúng ta đi trước vài phút. Nhưng đưa tin đúng, đủ căn cứ và có giá trị mới là điều tạo nên uy tín lâu dài của người làm báo.

Rèn phản xạ kiểm chứng từ giảng đường 

PV: Theo quan sát của anh từ những sinh viên báo chí từng tiếp xúc hoặc cộng tác, các bạn dễ bỏ qua bước kiểm chứng trong những tình huống nào?

Nhà báo Nguyễn Đình Đoàn Bổng: Tôi nghĩ có hai tình huống rất dễ mắc. Thứ nhất là tâm lý sợ chậm. Thấy một thông tin đang lan truyền nhanh, nhiều trang đăng lại, các bạn dễ có cảm giác rằng sự việc đã được xác nhận rồi. Nhưng thực tế, hàng trăm bài viết có khi đều xuất phát từ một nguồn duy nhất, thậm chí là một tài khoản ẩn danh. 

Thứ hai là bị cảm xúc dẫn dắt. Một câu chuyện về người nghèo, trẻ em, một vụ việc gây bức xúc... thường khiến người đọc hình thành ngay thái độ thương cảm hoặc phẫn nộ. Khi ấy, người viết dễ chỉ tìm những thông tin củng cố cảm xúc ban đầu mà bỏ qua các chi tiết trái chiều.

Một vấn đề khác là các bạn đôi khi tìm thông tin rất nhanh nhưng chưa quen đặt câu hỏi ngược lại. Ví dụ, người đăng có trực tiếp chứng kiến không? Hình ảnh được ghi lại khi nào? Thông tin này có bị cắt bớt phần quan trọng nào không? Tất nhiên, tôi không nghĩ chỉ sinh viên mới mắc những lỗi ấy. Người làm báo nhiều năm nếu chủ quan vẫn có thể sai. Điều đáng lo không phải là các bạn sử dụng mạng xã hội quá nhiều, mà là dần hình thành thói quen tiếp nhận thông tin mà không còn tự hỏi nó có đáng tin hay không.

Ngay cả khi trực tiếp chứng kiến sự việc, người làm báo vẫn cần đối chiếu các nguồn tin và tìm hiểu thêm những góc nhìn để phản ánh đầy đủ bối cảnh. (Ảnh: Mạnh Đức)
Ngay cả khi trực tiếp chứng kiến sự việc, người làm báo vẫn cần đối chiếu các nguồn tin và tìm hiểu thêm những góc nhìn để phản ánh đầy đủ bối cảnh. (Ảnh: Mạnh Đức)

Một vấn đề rất nhiều bạn sinh viên gặp phải đó là việc xác minh nguồn tin từ cơ quan có thẩm quyền. Đây là vấn đề hầu hết các bạn sinh viên gặp phải vì pháp nhân hoạt động báo chí chưa hoàn thiện nên nguồn tin không thể cung cấp hoặc có lý do để từ chối. Từ đó khiến nội dung trên mạng xã hội đến việc xác minh gặp trở ngại và chúng ta phải tính đến các giải pháp cụ thể khác để có được thông tin.

PV: Khi chưa liên hệ được nhân vật hoặc chưa tiếp cận được hiện trường, sinh viên có thể tìm đến những nguồn nào để đối chiếu? Đến lúc nào cần tạm dừng, chưa đưa thông tin vào bài?

Nhà báo Nguyễn Đình Đoàn Bổng: Tôi nghĩ các bạn sinh viên hoàn toàn có thể bắt đầu kiểm chứng ngay cả khi chưa đến được hiện trường. Việc đầu tiên là tìm nguồn gốc thông tin. Ai đăng đầu tiên? Người đó trực tiếp chứng kiến hay chỉ chia sẻ lại? Nếu là hình ảnh, video, hãy xem có xuất hiện từ trước không, có đúng thời gian và địa điểm được nhắc đến không.

Tiếp theo, các bạn có thể tìm thông tin từ chính quyền địa phương, cơ quan chức năng, những tài liệu công khai, cơ sở dữ liệu chính thức hoặc các nguồn độc lập có khả năng biết rõ sự việc. Bây giờ cũng có nhiều công cụ để tìm kiếm hình ảnh tương tự. Nhưng cần nhớ, công cụ chỉ giúp tìm thêm dấu vết, không thể tự nó chứng minh toàn bộ câu chuyện là thật.

Đặc biệt, nếu thông tin có thể ảnh hưởng đến danh dự một con người, uy tín của một tổ chức, hoặc liên quan đến cáo buộc vi phạm pháp luật, sự thận trọng phải cao hơn. Nếu chưa đủ cơ sở xác nhận nội dung cốt lõi, cần tạm dừng việc đăng tải nội dung đó và tiếp tục xác minh.

Một phóng viên có thể chậm một bản tin. Nhưng nếu đưa tin sai, hậu quả có thể kéo dài rất lâu, không chỉ với tờ báo mà còn với những người được nhắc đến trong bài.

PV: Sinh viên cần rèn những thói quen nào ngay từ khi còn ngồi trên giảng đường và đi thực tập để biến việc kiểm chứng thông tin trở thành phản xạ? 

Nhà báo Nguyễn Đình Đoàn Bổng: Tôi nghĩ muốn kiểm chứng trở thành phản xạ thì phải rèn từ những việc rất nhỏ, ngay cả khi các bạn chưa viết bài đăng báo. Ví dụ, đọc một thông tin trên Facebook, đừng vội chia sẻ. Hãy tập tự hỏi: Ai nói? Bằng chứng ở đâu? Có ai khác xác nhận không? Những gì mình đang đọc là sự thật đã được xác minh hay chỉ là nhận xét của người đăng?

Tôi nghĩ sinh viên báo chí hiện nay có nhiều lợi thế mà trước đây chúng tôi không có. Các bạn tiếp cận công nghệ nhanh, có nhiều công cụ hỗ trợ, có thể phát hiện những câu chuyện ở rất xa chỉ qua chiếc điện thoại. Nhưng công nghệ càng phát triển, kể cả trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra hình ảnh, video rất giống thật, thì năng lực kiểm chứng càng quan trọng. 

Mạng xã hội có thể giúp bất kỳ ai trở thành người đưa tin. Nhưng điều làm nên giá trị của một nhà báo là khả năng kiểm chứng, chịu trách nhiệm và mang đến cho công chúng thông tin đáng tin cậy.

Theo nhà báo Đoàn Bổng, trước nhiều nguồn thông tin và công cụ hỗ trợ, sinh viên báo chí cần rèn khả năng lựa chọn, kiểm chứng để sử dụng những thông tin đáng tin cậy, có giá trị với công chúng. (Ảnh: NVCC)
Theo nhà báo Đoàn Bổng, trước nhiều nguồn thông tin và công cụ hỗ trợ, sinh viên báo chí cần rèn khả năng lựa chọn, kiểm chứng để sử dụng những thông tin đáng tin cậy, có giá trị với công chúng. (Ảnh: NVCC)

PV: Xin trân trọng cảm ơn anh! 

Cùng chuyên mục

Đừng bỏ lỡ
Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Tin nổi bật1 tuần trước

(Sóng trẻ) - Gần 30 năm qua, có một lớp học không tiếng trống trường, không yêu cầu giấy khai sinh, không thu một khoản học phí vẫn đều đặn duy trì mỗi ngày. Từ những ngày đầu tiên, cô đã kiên trì, đồng hành cùng các em trong hành trình tiếp cận tri thức

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Tin nổi bật2 tuần trước

(Sóng trẻ) - Nằm trên góc phố nhỏ tại phường Vĩnh Hưng (Hà Nội), cửa hàng bánh cuốn Thanh Trì cô Lan níu chân thực khách bởi sự dân dã, đậm đà bản sắc ẩm thực Hà Thành.

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Tin nổi bật2 tuần trước

(Sóng trẻ) - Sự phát triển của công nghệ và các nền tảng số đang làm thay đổi cách công chúng tiếp cận nghệ thuật truyền thống. Trước những chuyển động ấy, cải lương cũng đứng trước bài toán thích ứng với phương thức tiếp cận mới, nhằm gìn giữ những giá

XEM THÊM TIN

SỰ KIỆN NỔI BẬT

TIN ẢNH

XEM NHIỀU NHẤT

TIN NỔI BẬT

DIỄN ĐÀN