AI hỗ trợ nghệ sĩ trẻ - lợi có, thách thức vẫn chất đầy
(Sóng trẻ) - AI ngày càng tham gia sâu vào sản xuất âm nhạc, mở ra hướng đi mới nhưng cũng đặt nghệ sĩ trước thách thức về cơ hội, bản quyền và bản sắc nghệ thuật.
Tính tới tháng 11 năm 2026, ca khúc “Hôn lễ của em” do Trọng Nhân sáng tác và được thể hiện bởi ca sĩ AI Tiểu Mỹ đạt 24,8 triệu lượt nghe trên Zing MP3 và hơn 5 triệu lượt trên Spotify. Sau hơn chín tháng phát hành, sản phẩm cũng thu hút hơn 17 triệu lượt xem trên YouTube, theo thống kê từ các nền tảng.
Cột mốc này cho thấy sản phẩm âm nhạc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đã không còn dừng ở bước thử nghiệm mà đã tạo ra một thành tích cụ thể. Những giọng ca, giai điệu được tạo bằng máy bắt đầu xuất hiện trong danh sách phát của công chúng và cạnh tranh sự chú ý, lượt nghe với nghệ sĩ thực thụ.
Theo anh Phạm Nhật Thành (23 tuổi, nhà sản xuất âm nhạc) cho biết việc biến một ý tưởng, cảm hứng thành một sản phẩm âm nhạc hoàn chỉnh trước đây là cả một quá trình có thể kéo dài vài tháng. Nghệ sĩ phải nghiên cứu, sắp xếp và điều chỉnh các yếu tố âm thanh tỉ mỉ để tạo ra sản phẩm hoàn thiện. Chưa kể đến yếu tố chi phí cho thiết bị và bản quyền phần mềm.
Hiện nay, các nền tảng như Suno, ACE Studio hoặc Udio cho phép người sử dụng nhập câu lệnh về thể loại, tiết tấu, nhạc cụ, màu sắc giọng hát và nội dung mong muốn. Sau vài phút, hệ thống có thể trả về nhiều phương án để người làm nhạc tiếp tục lựa chọn, chỉnh sửa.
Từ việc chắt lọc, sắp xếp thủ công từng yếu tố thành một bố cục hoàn chỉnh, người dùng lúc này sẽ được AI gợi ý các bản thu tương đối hoàn chỉnh dựa trên câu lệnh đã nhập. Các phương án tiếp tục được cắt, ghép và chỉnh sửa bằng phần mềm âm thanh trước khi trở thành sản phẩm hoàn chỉnh.
Quy trình này cho thấy trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ đáng kể cho người dùng, song vẫn phần nào yêu cầu khả năng chọn lọc và cảm nhận tổng thể về bố cục bài hát. Vai trò của người sáng tạo chuyển dần từ trực tiếp thực hiện mọi thao tác sang định hướng, lựa chọn và chịu trách nhiệm.
Khán giả có quyền hoài nghi về nhạc AI
Hiện nay, tính ổn định về chất lượng của các sản phẩm nhạc AI vẫn là dấu hỏi lớn. Đây là nguyên nhân khiến những tác phẩm này không ít lần vấp phải sự phản đối của một bộ phần người nghe nhạc
Một trong những hạn chế phổ biến là việc các biểu hiện kỹ thuật bị bỏ qua hoặc thực hiện sơ sài khi tạo sinh bài hát. Giọng hát có thể phát âm sai, xử lý thanh điệu tiếng Việt thiếu tự nhiên hoặc giữ nguyên một trạng thái cảm xúc trong suốt ca khúc. Ca từ đôi khi đúng ngữ pháp nhưng trúc trắc khi đặt vào giai điệu.
Bạn Minh Hòa, 21 tuổi, một khán giả thường xuyên nghe nhạc cho biết có thể nhận ra một số ca khúc sử dụng giọng AI qua những hạn chế trong cách thể hiện. “Khi vô tình lướt phải một bài hát AI, đôi khi mình cảm thấy khó chịu bởi nhiều âm thanh trong bài hát bộc lộ sự thiếu tự nhiên. Đây có thể là kết quả của việc máy móc cố phát âm lại các từ tiếng Việt”, Hòa chia sẻ.
Giọng hát không chỉ là âm thanh. Đó còn là kết quả của quá trình đào tạo, lao động và xây dựng dấu ấn của nghệ sĩ. Khi công nghệ có thể mô phỏng đặc điểm này với chi phí thấp, giá trị nghệ thuật và sự sáng tạo của nghệ sĩ có thể bị đặt sang bên nhằm phục vụ cho số lượng sản phẩm trong thời gian ngắn.
Bên cạnh yếu tố chất lượng, nhiều bạn trẻ bày tỏ sự hoài nghi về nguồn gốc của những yếu tố tạo thành bài hát do AI tạo ra. Những nghệ sĩ thực thụ có nguy cơ trở thành nguồn cung cấp nguyên liệu nhưng không được thông báo hoặc chia sẻ lợi ích.
Ngày 11/8, trên trang chủ của nền tảng, Spotify thông báo sẽ triển khai nhãn “AI Persona” đối với những hồ sơ nghệ sĩ sử dụng danh tính được tạo bằng AI.
Theo kế hoạch của nền tảng, nhãn bắt đầu xuất hiện từ giữa tháng 9, các nhân vật AI không được đưa vào đề xuất biên tập hoặc đề xuất bằng thuật toán, trừ khi người nghe chủ động theo dõi.
Con người vẫn là trung tâm của tác phẩm
Tại Việt Nam, Nghị định số 134/2026/NĐ-CP của chính phủ, có hiệu lực từ ngày 9/4, bổ sung quy định về quyền tác giả và quyền liên quan trong trường hợp sử dụng AI.
Theo nghị định, quyền tác giả phát sinh khi con người trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ và sử dụng AI như một công cụ. Người sử dụng phải kiểm soát dữ liệu đầu vào, thiết lập câu lệnh và điều chỉnh kết quả trong quá trình hình thành tác phẩm. Nếu sản phẩm có nội dung do AI tạo ra, quyền tác giả chỉ được xem xét đối với phần thể hiện đóng góp sáng tạo đáng kể của con người.
Người yêu cầu bảo hộ còn phải chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của dữ liệu đầu vào. Việc sử dụng AI không được làm phương hại đến quyền tác giả, quyền liên quan đối với tác phẩm hoặc bản ghi đã có.
Quy định yêu cầu người sáng tạo lưu giữ tài liệu chứng minh quá trình thực hiện. Những tài liệu này có thể gồm tên hệ thống AI, công đoạn sử dụng, câu lệnh đã thiết lập, phần do con người sáng tạo, nội dung do AI tạo và lịch sử điều chỉnh sản phẩm.
Như vậy, các cơ quan có thẩm quyền tại Việt Nam không mặc nhiên bảo hộ toàn bộ sản phẩm chỉ vì một cá nhân đứng tên phát hành. Mức độ đóng góp và khả năng chứng minh quá trình sáng tạo của nghệ sĩ từ đó trở thành căn cứ quan trọng.
Tuy nhiên, việc thực thi quy định trên thực tế vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Quá trình tạo nhạc có thể diễn ra trên nền tảng đặt máy chủ ở nước ngoài, trong khi dữ liệu huấn luyện không được công khai. Người bị sao chép cũng khó biết tác phẩm hoặc bản ghi của mình đã được đưa vào hệ thống nào.
Việc lưu câu lệnh và lịch sử chỉnh sửa có thể giúp chứng minh phần đóng góp của người sử dụng, nhưng chưa đủ để truy ngược toàn bộ dữ liệu mà mô hình đã học. Trách nhiệm vì thế liên quan đồng thời đến người dùng, đơn vị phát triển công nghệ, nhà phân phối và nền tảng nghe nhạc.
Thực tế, những ca khúc có giọng hát AI đã xuất hiện trên bảng xếp hạng trước khi có một cơ chế phân loại riêng được công bố rộng rãi. Diễn biến này đặt ra yêu cầu đối với nền tảng phát hành: ngoài đo lượt nghe, cần xác định rõ tác giả, người biểu diễn, mức độ tham gia của AI và chính sách đối với dữ liệu được sử dụng.


