Sơn mài Hạ Thái qua những lớp sơn và bụi mài

(Sóng trẻ) - Trong những ngõ nhỏ của làng Hạ Thái (Thường Tín, Hà Nội), mùi sơn ta vẫn theo người thợ từ xưởng về nhà. Để ánh vàng, ánh bạc hiện lên trên mặt tranh, họ có khi phải làm việc hơn một tháng, từ lúc chuẩn bị tấm vóc đến khi hoàn thiện. Cũng trong những xưởng ấy, bụi mài và hơi dung môi từng len vào không gian sinh hoạt. Vài năm gần đây, một số cơ sở đã bắt đầu thay đổi cách bố trí xưởng và xử lý bụi, trong khi nhiều hộ vẫn loay hoay với chi phí và mặt bằng.

Mùi sơn theo người thợ về nhà

Ở Hạ Thái, có những lúc người thợ phải đưa bức tranh đang làm dở vào phòng ủ rồi chờ. Căn phòng kín ánh sáng, có độ ẩm cao, là nơi lớp sơn ta dần “chín” và định hình. Chỉ khi lớp sơn đạt, người thợ mới có thể tiếp tục công đoạn kế tiếp. Qua từng lượt làm rồi chờ, màu sắc được bồi đắp, lúc hiện rõ, lúc ẩn dưới các lớp sơn, tạo nên vẻ óng sâu đặc trưng của bức tranh khi hoàn thiện.

Làm một bức tranh sơn mài đòi hỏi sự kiên nhẫn ngay từ khâu làm vóc. Chỉ riêng việc chuẩn bị phần nền để vẽ đã trải qua hơn 10 công đoạn. Khi vóc đã sẵn sàng, người thợ mới bắt đầu đưa màu lên tranh. Có người vẽ trực tiếp bằng màu sơn theo lối đơn giản, có người tạo hình qua nhiều lớp, nhiều bước. Vẽ được xem là khâu khó nhất, đòi hỏi người thợ được đào tạo bài bản và có tay nghề cao. Với những họa tiết uốn lượn, người thợ càng phải dành nhiều thời gian để chăm chút từng nét. Đến khâu hoàn thiện, mỗi người lại chọn một cách xử lý bề mặt. Có người phun bóng vừa phải, có người phun nhiều hơn để tạo chiều sâu cho tranh.




Quy trình tạo ra một sản phẩm sơn mài phải trải qua nhiều công đoạn, từng nét vẽ, từng lớp sơn được tỉ mỉ qua bàn tay của người nghệ nhân (Ảnh: Minh Chu)
Quy trình tạo ra một sản phẩm sơn mài phải trải qua nhiều công đoạn, từng nét vẽ, từng lớp sơn được tỉ mỉ qua bàn tay của người nghệ nhân (Ảnh: Minh Chu)

Vì một bức tranh phải qua nhiều công đoạn, các gia đình ở Hạ Thái thường đảm nhiệm những phần việc phù hợp với tay nghề của mình. Có nhà chuyên làm vóc, có người chỉ nhận vẽ, có cơ sở chuyên làm sơn. Một số gia đình thuê thợ vẽ chuyên nghiệp để thực hiện phần họa tiết. Những nhà tự vẽ được đôi khi vẫn chuyển tranh sang cơ sở khác để làm sơn.

Cô Lệ Hà, một người thợ lành nghề ở Hạ Thái, cho biết: “Nếu làm một sản phẩm từ A đến Z thì phải mất cả tháng trời.” Xưởng của cô tính thời gian theo từng đơn hàng. Khi nhận một lô, từ lúc bắt tay vào làm đến khi hoàn thiện thường mất hơn một tháng. Xưởng chủ yếu làm tranh bán lẻ. Có mẫu cô sáng tác theo cảm hứng, có mẫu làm riêng theo yêu cầu của khách, cũng có mẫu được dập khuôn theo thiết kế sẵn của xưởng. Với những đơn số lượng lớn, xưởng thường làm theo hợp đồng quà tặng.




Cô Lê Hà chia sẻ về khâu nhận sản phẩm sơn mài được chia theo từng loại và số lượng để đảm bảo chất lượng sản phẩm (Ảnh: Minh Chu)
Cô Lê Hà chia sẻ về khâu nhận sản phẩm sơn mài được chia theo từng loại và số lượng để đảm bảo chất lượng sản phẩm (Ảnh: Minh Chu)

Bước qua cửa xưởng, khách ghé thăm dễ nhận ra mùi hăng nồng của sơn ta tươi. Chất sơn có thể gây kích ứng da mạnh ở người mới tiếp xúc, còn mùi sơn đã trở nên thân thuộc với những người thợ lâu năm. Quyện trong không khí là mùi dầu hỏa dùng để rửa cọ và mùi kim loại từ những lá vàng, lá bạc vừa được chuẩn bị để đưa lên tranh. Hết buổi làm, mùi sơn vẫn vương trên vạt áo, đầu ngón tay và trong từng kẽ móng. Với khách, đó có thể là ấn tượng còn đọng lại sau khi rời xưởng. Với người thợ Hạ Thái, thứ mùi theo họ về nhà ngày này qua ngày khác đã trở thành một phần ký ức về nghề.

Hạ Thái đổi thay từ những gian xưởng

Cách đây vài năm, người đến Hạ Thái thường nhận ra làng nghề qua tiếng máy chạy suốt buổi, mùi sơn nồng và bụi từ các bàn mài. Nhưng thời điểm hiện tại, đi qua những con ngõ ấy, có thể thấy nhiều xưởng đã bắt đầu đổi khác.

Một số chủ xưởng đã sắp xếp lại mặt bằng để nơi làm việc thông thoáng hơn. Khâu mài và những công đoạn sử dụng hóa chất được bố trí ở các khu riêng. Nhiều cơ sở lắp thêm quạt, chụp hút mùi và bể dùng nước để thu bụi mài. Những khoảng sân trước đây chất đầy vật liệu nay được dọn gọn, dành chỗ trồng cây và bố trí nơi lưu chứa chất thải theo quy định.




Cách bày trí sản phẩm sơn mài trong nhà của người nghệ nhân (Ảnh: Minh Chu)
Cách bày trí sản phẩm sơn mài trong nhà của người nghệ nhân (Ảnh: Minh Chu)

Cách bố trí xưởng cũng cho thấy người làm nghề đang quan tâm hơn đến điều kiện lao động. Bên cạnh tiến độ và sản lượng, họ bắt đầu tính đến lượng bụi, hơi hóa chất mà mình tiếp xúc mỗi ngày. Để con cháu còn có thể theo nghề ngay tại làng, người thợ cũng phải chăm lo cho nguồn nước sinh hoạt và bầu không khí quanh nơi sản xuất.

Sự thay đổi ấy diễn ra với tốc độ khác nhau. Cạnh những xưởng đã cải tạo vẫn còn các hộ nhỏ làm nghề trong không gian chật hẹp. Ở đó, mùi sơn đọng lâu, bụi mài bám lên dụng cụ và vật liệu, còn việc xử lý chất thải nhiều khi chỉ dừng ở những biện pháp đơn giản.




Một số hộ làm sơn mài ở Hạ Thái vẫn làm việc trong không gian chật hẹp, nơi bụi mài bám trên dụng cụ và vật liệu. (Ảnh: Minh Chu)
Một số hộ làm sơn mài ở Hạ Thái vẫn làm việc trong không gian chật hẹp, nơi bụi mài bám trên dụng cụ và vật liệu. (Ảnh: Minh Chu)

Những cơ sở chủ động đầu tư đang từng bước đáp ứng tốt hơn các yêu cầu về môi trường và chất lượng sản phẩm. Với nhiều hộ khác, tiền mua thiết bị và diện tích để tách riêng từng công đoạn vẫn là những trở ngại trước mắt. Cách tổ chức công việc đã quen qua nhiều thế hệ cũng cần thời gian để điều chỉnh.

Khả năng cải tạo xưởng dần ảnh hưởng đến cơ hội làm ăn của từng cơ sở. Những xưởng đã sắp xếp lại nơi sản xuất có thêm điều kiện tiếp cận thị trường, nhận đơn hàng lớn và đón khách đến xem nghề. Các hộ chậm cải tạo gặp nhiều khó khăn hơn khi muốn mở rộng sản xuất. Với một làng nghề đã tồn tại hơn bốn thế kỷ như Hạ Thái, chuyện gìn giữ kỹ thuật của cha ông giờ đây gắn liền với việc tìm ra cách tổ chức sản xuất phù hợp với điều kiện hôm nay.




Việc cải tạo xưởng giúp các cơ sở sơn mài Hạ Thái có thêm điều kiện nhận đơn hàng lớn và đón khách đến xem người thợ làm nghề. (Ảnh: Minh Chu)
Việc cải tạo xưởng giúp các cơ sở sơn mài Hạ Thái có thêm điều kiện nhận đơn hàng lớn và đón khách đến xem người thợ làm nghề. (Ảnh: Minh Chu)

Về cuối buổi chiều, người thợ vẫn chăm chú đưa những lượt sơn cuối lên mặt vóc. Mùi sơn ta lẫn với mùi gỗ, quanh những tấm vóc và những lá vàng, lá bạc đang được sửa soạn. Khung cảnh ấy đã trở nên thân thuộc với bao thế hệ sống và làm nghề ở Hạ Thái.

Cái mùi vương trong xưởng cũng là một dấu hiệu để nhận ra Hạ Thái, một trong những làng sơn mài lâu đời của Bắc Bộ. Trên mặt tranh, ánh vàng hiện lên giữa những lớp màu sâu. Để có được vẻ óng ánh ấy, người thợ đã dành hàng tháng cho từng lượt phủ sơn, chờ ủ rồi mài.




Ánh vàng hiện lên giữa những lớp màu trên tranh sơn mài Hạ Thái sau nhiều lượt phủ sơn, ủ và mài. (Ảnh: Minh Chu)
Ánh vàng hiện lên giữa những lớp màu trên tranh sơn mài Hạ Thái sau nhiều lượt phủ sơn, ủ và mài. (Ảnh: Minh Chu)

Giữa những mùi đã thành quen, bụi mài và hơi hóa chất là thứ người Hạ Thái đang tìm cách giảm bớt. Công việc ấy gắn với sức khỏe của người thợ và chất lượng sống của những gia đình ở sát xưởng, nơi sinh hoạt hằng ngày diễn ra ngay bên cạnh chỗ làm nghề.

Mai này, sự đổi thay của Hạ Thái có thể được nhìn thấy trên những bức tranh ngày một tinh xảo và ngay trong bầu không khí người thợ hít thở mỗi ngày. Mùi sơn ta vẫn có thể gợi nhớ đến làng nghề, còn bụi mài và hơi dung môi có thể dần vơi đi từ những thay đổi trong từng gian xưởng.

Cùng chuyên mục

Đừng bỏ lỡ
Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Tin nổi bật2 tuần trước

(Sóng trẻ) - Gần 30 năm qua, có một lớp học không tiếng trống trường, không yêu cầu giấy khai sinh, không thu một khoản học phí vẫn đều đặn duy trì mỗi ngày. Từ những ngày đầu tiên, cô đã kiên trì, đồng hành cùng các em trong hành trình tiếp cận tri thức

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Tin nổi bật3 tuần trước

(Sóng trẻ) - Nằm trên góc phố nhỏ tại phường Vĩnh Hưng (Hà Nội), cửa hàng bánh cuốn Thanh Trì cô Lan níu chân thực khách bởi sự dân dã, đậm đà bản sắc ẩm thực Hà Thành.

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Tin nổi bật3 tuần trước

(Sóng trẻ) - Sự phát triển của công nghệ và các nền tảng số đang làm thay đổi cách công chúng tiếp cận nghệ thuật truyền thống. Trước những chuyển động ấy, cải lương cũng đứng trước bài toán thích ứng với phương thức tiếp cận mới, nhằm gìn giữ những giá

XEM THÊM TIN

SỰ KIỆN NỔI BẬT

TIN ẢNH

XEM NHIỀU NHẤT

TIN NỔI BẬT

DIỄN ĐÀN