Từng bước xóa bỏ nỗi lo ‘mông lung’ cho sinh viên sau tốt nghiệp

(Sóng trẻ) - “Sự mông lung không biến mất nhờ suy nghĩ thêm, nó chỉ giảm dần khi mình bước đi”. Theo chị Phạm Ánh Hằng, chuyên viên tư vấn việc làm và thực tập tại Đại học RMIT, nỗi lo nghề nghiệp có thể được tháo gỡ qua những trải nghiệm cụ thể.

Tìm việc ngay sau tốt nghiệp, tiếp tục học cao học hay thử sức ở một lĩnh vực khác là những lựa chọn khiến nhiều sinh viên băn khoăn. Từ gần 10 năm tư vấn hướng nghiệp, đồng hành cùng sinh viên trong quá trình ứng tuyển, chị Phạm Ánh Hằng chia sẻ với phóng viên Sóng trẻ về cách chuẩn bị và từng bước xác định hướng đi phù hợp.

Hiểu mình và hiểu yêu cầu công việc

Phóng viên (PV): Từ kinh nghiệm tư vấn, chị nhận thấy sinh viên năm 3, năm 4 thường băn khoăn điều gì khi đứng trước ngưỡng cửa tốt nghiệp?

Chuyên viên tư vấn việc làm Phạm Ánh Hằng: 

Tôi thường gặp 3 nhóm băn khoăn. Nhóm thứ nhất là chưa biết mình phù hợp với công việc gì. Các bạn học một ngành nhưng không chắc có muốn làm đúng ngành đó hay không, hoặc thấy ngành quá rộng nên chưa biết chọn vị trí cụ thể nào.

Nhóm thứ hai đã biết mình muốn làm gì nhưng chưa biết bắt đầu từ đâu. Các bạn lo bản tóm tắt học vấn, kỹ năng và kinh nghiệm (CV) thiếu nội dung, chưa biết cách thu hút nhà tuyển dụng và e ngại phỏng vấn, đặc biệt bằng tiếng Anh.

Nhóm thứ ba đã nộp nhiều hồ sơ nhưng không nhận được phản hồi. Đây là lúc sự tự tin dễ đi xuống, khiến các bạn bắt đầu nghi ngờ năng lực của mình.

Xen kẽ cả 3 nhóm là áp lực so sánh với bạn bè, kỳ vọng của gia đình và nỗi lo thu nhập. Nhiều bạn tìm đến tôi với câu nói: “Chị ơi, em sắp ra trường mà em thấy mông lung quá”. Sự mông lung ấy thực chất là tổng hợp của nhiều câu hỏi nhỏ chưa được làm rõ.

PV: Vì sao sau gần 4 năm đại học, một bộ phận sinh viên vẫn chưa xác định được hướng nghề nghiệp? Điều này có phản ánh sự thiếu chuẩn bị cho tương lai?

Chuyên viên tư vấn việc làm Phạm Ánh Hằng: 

Có những bạn chọn ngành từ năm 18 tuổi dựa trên điểm thi, lời khuyên của bố mẹ hoặc xu hướng xã hội, khi chưa thực sự hiểu mình và hiểu nghề. Vào đại học, các bạn tiếp tục học để qua môn, lấy bằng mà ít tự hỏi mình thích phần nào trong ngành và làm tốt điều gì.

Một nguyên nhân khác là thiếu trải nghiệm thực tế. Nếu chưa thực tập, làm thêm hay tham gia dự án, sinh viên khó hình dung công việc diễn ra như thế nào. Việc ít trò chuyện với người đang đi làm cũng khiến thông tin nghề nghiệp các bạn tiếp cận còn rời rạc, đôi khi bị tô hồng hoặc bi quan quá mức trên mạng xã hội.

Bên cạnh đó là tâm lý chờ đam mê tự xuất hiện. Trong thực tế, sự yêu thích thường đến sau khi mình bắt tay vào làm và dần làm tốt hơn.

Tình trạng này phần nào cho thấy sinh viên chưa chuẩn bị đầy đủ. Tuy nhiên, tôi không muốn quy hết trách nhiệm cho các bạn, bởi giáo dục hướng nghiệp từ phổ thông đến đại học vẫn chưa thực sự được đầu tư. Điều cần thiết là nhận ra vấn đề và bắt đầu hành động, thay vì tự trách mình hay phụ thuộc vào bố mẹ.

PV: Khi kết nối sinh viên với doanh nghiệp, chị nhận thấy khoảng cách nào giữa kỳ vọng của các bạn và yêu cầu từ nhà tuyển dụng?

Chuyên viên tư vấn việc làm Phạm Ánh Hằng:

Khoảng cách đầu tiên nằm ở vai trò và thu nhập. Nhiều bạn kỳ vọng công việc đầu tiên phải thú vị, có ý nghĩa và lương tốt ngay, trong khi nhà tuyển dụng cần người sẵn sàng bắt đầu từ những việc nền tảng, học quy trình trước khi nhận trách nhiệm lớn hơn.

Khoảng cách tiếp theo là cách nhìn về năng lực. Sinh viên thường chú trọng điểm số, bằng cấp, còn nhà tuyển dụng quan tâm nhiều đến thái độ, khả năng học hỏi, giao tiếp, làm việc nhóm, tiếng Anh và kỹ năng số.

Các bạn cũng gặp khó khăn trong việc thể hiện bản thân. CV thường liệt kê nhiệm vụ chung chung thay vì nêu kết quả cụ thể. Khi phỏng vấn, việc chưa tìm hiểu kỹ công ty và vị trí ứng tuyển khiến câu trả lời thiếu kết nối với nhu cầu tuyển dụng.

Có bạn bỏ qua cơ hội vì thấy chưa tương xứng với kỳ vọng; có bạn đi làm rồi thất vọng, nghỉ việc sau vài tháng. Cũng có người bị từ chối nhiều lần nên cho rằng mình không phù hợp với ngành. Hiểu yêu cầu thực tế từ sớm giúp sinh viên điều chỉnh kỳ vọng và chuẩn bị tốt hơn.

Chọn hướng đi phù hợp với mục tiêu

PV: Trước các lựa chọn đi làm, học cao học hoặc thử sức ở lĩnh vực khác, sinh viên cần cân nhắc những yếu tố nào?

Chuyên viên tư vấn việc làm Phạm Ánh Hằng:

Tôi thường khuyên các bạn cân nhắc 4 yếu tố. Trước hết là hiểu bản thân: mình có thế mạnh, kỹ năng gì và coi trọng điều gì trong công việc, như thu nhập, sự ổn định, cơ hội học hỏi hay sự tự do.

Tiếp theo là mục tiêu trong 3-5 năm tới. Không cần một kế hoạch hoàn hảo, nhưng cần có hướng đi tương đối để tự hỏi lựa chọn này đưa mình đến gần mục tiêu hơn hay chỉ giúp tránh một nỗi lo trước mắt.

Đặc thù nghề nghiệp cũng cần được tính đến. Với nghiên cứu, giảng dạy hoặc một số lĩnh vực chuyên sâu, bằng thạc sĩ có thể là lợi thế rõ ràng. Ở nhiều vị trí khác, kinh nghiệm thực tế và kỹ năng lại được nhà tuyển dụng đánh giá cao hơn bằng cấp.

Cuối cùng là hoàn cảnh cá nhân, đặc biệt về tài chính, thời gian và những cơ hội phải đánh đổi. Học cao học hay chuyển ngành đều cần nguồn lực, vì vậy các bạn cần xem mình có đủ điều kiện hay không.

Nếu muốn thử một lĩnh vực khác, hãy xác định những kỹ năng có thể vận dụng như giao tiếp, phân tích, quản lý thời gian, ngoại ngữ, rồi kiểm chứng bằng một dự án nhỏ hoặc kỳ thực tập trước khi chuyển hẳn. Không có lựa chọn đúng cho tất cả mọi người, chỉ có lựa chọn phù hợp với mình ở từng thời điểm.

PV: Với sinh viên chọn học cao học vì chưa sẵn sàng đi làm, việc học tiếp có thể mang lại lợi ích và hạn chế gì?

Chuyên viên tư vấn việc làm Phạm Ánh Hằng:

Có những bạn học tiếp vì thấy đây là lựa chọn an toàn, được gia đình ủng hộ và giúp trì hoãn câu hỏi ra trường làm gì. Tôi không cho rằng điều này hoàn toàn tiêu cực. Cao học vẫn giúp các bạn mở rộng kiến thức, xây dựng quan hệ và có thêm thời gian trưởng thành; nếu du học, các bạn còn được trải nghiệm môi trường quốc tế, cải thiện ngoại ngữ.

Tuy nhiên, việc học đòi hỏi thời gian và tiền bạc. Nếu vẫn thiếu định hướng, sau 1-2 năm, các bạn có thể quay lại điểm xuất phát với áp lực lớn hơn: có bằng cấp cao hơn nhưng chưa có kinh nghiệm thực tế. Nhà tuyển dụng vẫn sẽ hỏi ứng viên đã làm được gì.

Bản thân tôi đang học cao học sau gần 10 năm đi làm. Tôi cảm nhận rõ rằng khi biết mình cần gì, việc chọn môn, chọn đề tài hay kết nối với mọi người đều có mục đích, giúp mình khai thác khóa học hiệu quả hơn.

Vì vậy, nếu quyết định học tiếp, hãy học có mục tiêu. Các bạn nên chọn chuyên ngành gắn với hướng nghề muốn thử, đồng thời kết hợp thực tập, làm thêm hoặc tham gia dự án thực tế để việc học trở thành bước đệm cho nghề nghiệp.

PV: Làm trái ngành hoặc chưa tìm được việc ngay sau tốt nghiệp dễ khiến sinh viên cảm thấy tụt lại so với bạn bè. Theo chị, các bạn nên nhìn nhận những trải nghiệm này như thế nào?

Chuyên viên tư vấn việc làm Phạm Ánh Hằng:

Tôi luôn nói với các bạn rằng sự nghiệp là một cuộc chạy đường dài. Vài tháng chưa có việc hay một công việc trái ngành không quyết định cả cuộc đời.

Làm trái ngành không đồng nghĩa với việc lãng phí 4 năm đại học. Tư duy, kiến thức nền và kỹ năng tích lũy vẫn có thể được vận dụng trong công việc tiếp theo. Những trải nghiệm đa dạng cũng có thể tạo nên lợi thế riêng.

Với khoảng thời gian chưa tìm được việc, điều quan trọng là các bạn sử dụng nó như thế nào. Học thêm kỹ năng, làm dự án, tham gia hoạt động tình nguyện hay làm việc tự do đều có thể mang lại trải nghiệm để chia sẻ khi phỏng vấn.

Mỗi người có một hành trình và nhịp độ riêng. Thay vì chỉ nhìn vào tiến độ của bạn bè, hãy tự hỏi trong 6 tháng qua mình đã học được gì, hiểu thêm điều gì về bản thân. Sự tiến bộ của chính mình là thước đo có ý nghĩa hơn.

Tìm câu trả lời từ trải nghiệm thực tế

PV: Sinh viên nên chuẩn bị từ đâu để tìm được hướng đi phù hợp, và thực tập có vai trò như thế nào trong quá trình đó?

Chuyên viên tư vấn việc làm Phạm Ánh Hằng:

Tôi khuyên các bạn bắt đầu càng sớm càng tốt, lý tưởng là từ năm 2. Trước hết, hãy quan sát bản thân qua hoạt động thực tế để biết mình mạnh ở đâu, hứng thú với việc gì và mong muốn môi trường làm việc như thế nào. Trắc nghiệm hướng nghiệp có thể là điểm khởi đầu, nhưng trải nghiệm mới giúp các bạn hiểu mình rõ hơn.

Các bạn nên chủ động trò chuyện với người trong nghề, có thể là anh chị khóa trên, người quen hoặc người kết nối qua LinkedIn. Những câu hỏi về một ngày làm việc, khó khăn thường gặp và kỹ năng cần có sẽ giúp sinh viên hình dung công việc cụ thể hơn.

Hãy xây dựng CV, hồ sơ LinkedIn từ sớm và cập nhật thường xuyên. Mỗi lần tham gia câu lạc bộ, dự án hay làm thêm, các bạn nên ghi lại nhiệm vụ và kết quả cụ thể của mình. Tiếng Anh và khả năng sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cũng là những yếu tố cần đầu tư để mở rộng cơ hội.

Quan trọng nhất vẫn là thực tập và trải nghiệm thực tế. Tôi thường gọi thực tập là “phép thử rẻ nhất” cho một lựa chọn nghề nghiệp. Sau vài tháng, các bạn có thể hiểu rõ hơn mình có phù hợp với công việc hay không.

Ngay cả khi nhận ra mình không thích công việc đó, đây vẫn là kết quả có giá trị vì giúp loại bớt một hướng đi và hiểu bản thân hơn. Thực tập còn tạo nội dung thực tế cho CV, những câu chuyện để kể khi phỏng vấn và các mối quan hệ đầu tiên trong ngành.

PV: Nếu đến năm cuối vẫn chưa có định hướng rõ ràng, làm thế nào để phân biệt giữa việc đang khám phá nghề nghiệp và thiếu chủ động chuẩn bị?

Chuyên viên tư vấn việc làm Phạm Ánh Hằng:

Chưa có định hướng rõ ràng ở năm cuối không đáng sợ như nhiều bạn nghĩ. Có người phải đi làm vài năm mới biết mình muốn gì, và định hướng nghề nghiệp có thể thay đổi nhiều lần.

Điều cần phân biệt là mình đang khám phá hay đứng yên. Khám phá là có hành động: thử một công việc, hỏi người trong nghề, học kỹ năng mới, sau đó nhìn lại điều mình rút ra để điều chỉnh. Thiếu chủ động là chỉ lo lắng, theo dõi thành công của người khác và chờ một ngày tự biết mình muốn gì mà không làm điều gì cụ thể.

Các bạn có thể tự kiểm tra bằng câu hỏi: Trong 6 tháng vừa qua, mình đã thử điều gì mới và biết thêm điều gì về bản thân? Nếu có, dù nhỏ, các bạn vẫn đang trên hành trình khám phá. Nếu chưa, đó là tín hiệu cần bắt đầu hành động. Không cần biết hết cả con đường, chỉ cần biết bước tiếp theo là gì và mạnh dạn bước đi là được.

PV: Xin cảm ơn chị về những chia sẻ!