Ca trù: Nhịp điệu di sản giữa đời sống hiện đại

(Sóng trẻ) - Từng có thời gian đứng trước nguy cơ mai một, ca trù hôm nay vẫn bền bỉ ngân vang giữa đời sống hiện đại. Từ những lớp học truyền nghề đến các buổi biểu diễn gần gũi, những người nghệ nhân luôn nỗ lực trao truyền di sản cho thế hệ tiếp nối.

Nét văn hóa phi vật thể trên hành trình lưu giữ

Năm 2009, thể loại ca trù được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Sau gần hai thập kỷ, hành trình bảo tồn và phát huy giá trị của ca trù vẫn còn gặp nhiều thách thức, từ việc mở rộng công chúng đến tìm kiếm những người kế tục.

Với hệ thống làn điệu, thể cách và lời ca giàu tính bác học, ca trù đòi hỏi người thưởng thức có sự hiểu biết nhất định để cảm nhận được chiều sâu của loại hình nghệ thuật này. Chính sự tinh tế ấy tạo nên giá trị riêng, nhưng đồng thời cũng khiến ca trù trở thành một loại hình không dễ tiếp cận với số đông.

Bên cạnh đó, những người theo học và gắn bó với ca trù khó có thể sống bằng nghề như các thế hệ nghệ nhân trước đây. Bài toán đặt ra không chỉ là giữ lại những làn điệu, mà còn làm thế nào để ca trù tiếp tục hiện diện và tìm được công chúng trong đời sống hôm nay.

Đưa di sản tới gần hơn với công chúng

Bảo tồn di sản không đồng nghĩa với việc đóng khung quá khứ hay giữ khép kín những giá trị cổ truyền. Trong bối cảnh giao thoa văn hóa ngày càng mạnh mẽ, một di sản muốn tồn tại không thể chỉ dừng lại ở nỗ lực "gìn giữ nguyên trạng", mà cấp thiết hơn là phải tìm đường chạm tới lớp công chúng trẻ, những người sẽ quyết định sức sống tương lai của chính di sản đó.

Nghệ nhân Trần Kóong - Phó Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật truyền thống UNESCO Hà Nội cho rằng: Một di sản văn hóa chỉ thực sự có sức sống bền lâu khi cắm rễ sâu vào lòng cộng đồng. “Không thể cất di sản trong tủ kính. Phải trả nó về với không gian sinh hoạt, hòa vào dòng chảy đời sống thực tại. Và chìa khóa cốt lõi để cộng đồng đón nhận chính là tạo ra những bệ phóng sân khấu phù hợp,” ông khẳng định.

Níu giữ một di sản đã khó, tìm kiếm thế hệ tiếp nối để trao truyền lại càng là bài toán trăn trở. Thế nhưng, giữa nhịp sống hiện đại của Thủ đô, vẫn có những con người lặng lẽ “mở đường”, từng bước đưa nhịp phách, tiếng đàn ca trù chạm đến trái tim người trẻ.

Lặng lẽ gieo mầm giữa lòng Hà Nội

Tại Bích Câu Đạo Quán (14 Cát Linh, Hà Nội), những lớp học ca trù miễn phí vẫn đỏ lửa đều đặn trong gần 20 năm qua. Đây là tâm huyết được gây dựng bởi vợ chồng Nghệ nhân Ưu tú Vân Mai và Nghệ nhân Ưu tú Văn Trúc.

Không học phí, không rào cản đầu vào, lớp học rộng mở đón nhận mọi người chơi tìm đến ở đủ mọi độ tuổi, hoàn cảnh. Đã gắn bó với Bích Câu Đạo Quán một thời gian, bạn Nguyễn Hoài Yên (phường Giảng Võ, Hà Nội) chia sẻ: “Từ những ngỡ ngàng ban đầu trước kỹ thuật hát nảy hạt, nảy hạt hay nhịp gõ phách phức tạp, tình yêu với di sản trong cô cứ thế lớn dần theo thời gian”.

“Nhớ lại những ngày đầu, kỹ thuật các cô truyền dạy thực sự rất khó. Nhưng càng dấn sâu, tôi lại càng đắm đuối với ca trù, càng thêm trân quý những nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc”, Hoài Yên bộc bạch.

Không chỉ dừng lại ở việc giữ nghề và truyền nghề, Bích Câu Đạo Quán còn chủ động gõ cửa công chúng bằng các buổi tương tác, biểu diễn trải nghiệm. Tại đây, ranh giới giữa sân khấu và khán phòng bị xóa bỏ: người nghe không chỉ thưởng thức mà còn được tự tay cầm phách, gõ trống chầu. Chính cách tiếp cận chủ động ấy đã biến một bộ môn nghệ thuật vốn mang tiếng "kén tai" trở nên gần gũi, ấm áp hơn bao giờ hết.

Với những du khách lần đầu biết đến ca trù, trải nghiệm ấy cũng mở ra một góc nhìn khác về văn hóa Việt Nam. Ông Rick, một du khách người Mỹ, lần đầu thưởng thức ca trù tại Bích Câu và trực tiếp tham gia gõ nhịp trống chầu. “Đây là lần đầu tiên tôi được nghe ca trù và thực sự đây là một trải nghiệm rất đặc biệt. Mọi thứ rất thú vị. Không gian nhỏ nhắn, mang nét đặc trưng riêng và mọi người ở đây rất thân thiện. Đặc biệt, chương trình còn có sự tương tác, thu hút tất cả khán giả cùng tham gia”, ông chia sẻ.

Nhịp phách tiếp nối dòng chảy hôm nay

Từ những lớp học miệt mài gieo mầm đến các không gian trải nghiệm mở, ca trù đang từng bước tìm lại vị thế vốn có trong đời sống đương đại. Loại hình nghệ thuật này có thể không thuộc về số đông, nhưng cần thiết có những khoảng không gian đủ lắng để công chúng bước vào, cảm nhận và tìm thấy sự đồng điệu.

Tuy nhiên, để những không gian ấy không bị phai tàn theo thời gian, mấu chốt vẫn nằm ở lực lượng kế thừa. Với Nghệ nhân Ưu tú Vân Mai, thế hệ trẻ chính là "chìa khóa" quyết định sự sống còn của di sản: “Phải có các bạn trẻ thì nghệ thuật này mới sống lâu, sống bền được. Tuyên truyền, truyền dạy và đón nhận thêm nhiều ca nương trẻ chính là mục tiêu lớn nhất mà chúng tôi đau đáu đuổi theo tại không gian này”, bà bộc bạch.

Trải qua bao thăng trầm dâu bể, có lúc tưởng như đã chìm sâu vào quên lãng, tiếng phách, tiếng đàn đáy trầm ồ vẫn đều đặn cất lên giữa lòng Hà Nội. Nơi góc quán quen, một đào nương trẻ vẫn kiên trì luyện từng nhịp ngân rung, những giai điệu từng là tinh hoa một thời. Chính họ đang giúp ca trù không chỉ dừng lại ở một ký ức được bảo tàng hóa mà thực sự sống một đời sống mới, kiêu hãnh và rạng rỡ giữa hôm nay.