Lưu giữ nét bút tre qua đôi tay của người lính Cụ Hồ

(Sóng trẻ) - Không cần gọt rãnh dẫn mực, cũng chẳng cần nhiều chất liệu xa xỉ, những tác phẩm chữ bằng bút tre của Thượng tá Trần Lĩnh Hòa vẫn toát lên vẻ đẹp mượt mà, chuẩn mực và đậm chất hoài cổ. Bằng kỹ thuật điêu luyện từ việc vót ngòi, điều khiển cổ tay đến tư duy bố cục, người cựu chiến binh đã thổi hồn vào từng con chữ. 

Bắt đầu cầm bút từ năm 1972 khi còn ngồi trên ghế nhà trường phổ thông, Thượng tá Trần Lĩnh Hòa - Nguyên Trợ lý Cơ quan Bộ Tổng Tham mưu đã có nhiều năm gắn bó thầm lặng với nghệ thuật viết chữ. Đôi bàn tay tài hoa của ông đã nắn nót làm nên biết bao tấm giấy khen, huân huy chương trang trọng cho các đơn vị quân đội. 

Phóng viên (PV): Thưa ông, khác với cọ lông truyền thống hay bút máy hiện đại, bút tre có độ cứng tự nhiên và cấu trúc thớ gỗ đặc thù. Ông đẽo gọt tre như thế nào để khi viết ra giữ được độ mượt, tạo ra được những nét thanh, đậm một cách hài hòa?

Thượng tá Trần Lĩnh Hòa: Thực ra, nhiều người khi nhìn vào cây bút tre thường nghĩ rằng phải có những kỹ thuật đẽo gọt vô cùng phức tạp hoặc phải tạo rãnh dẫn mực như bút máy hiện đại, nhưng thực tế hoàn toàn không phải vậy. Cốt lõi của việc gọt bút tre nằm ở việc căn chỉnh kích thước phần đầu ngòi sao cho phù hợp với kích cỡ của chữ.

Muốn viết những chữ to, nét đậm thì người viết phải vót ngòi to; ngược lại, muốn nét thanh mảnh thì phải vót ngòi thật nhỏ. Khi bắt tay vào thực hiện một tác phẩm, người viết không bao giờ chỉ dùng độc nhất một cây bút, mà phải luân phiên sử dụng linh hoạt nhiều loại ngòi to nhỏ khác nhau để tạo nên sự hài hòa cho bài viết. 

Độ mượt mà của nét chữ không đến từ việc cây tre tự điều tiết mà còn đến từ bề mặt vót phẳng của ngòi tre tiếp xúc với giấy, kết hợp với kỹ năng làm chủ công cụ của người cầm bút. Với tôi, bút xét cho cùng cũng chỉ là công cụ, đẹp hay không, mượt mà hay không, tất cả đều do đôi tay và ý chí của con người quyết định.

PV: Bút tre có khả năng giữ mực hạn chế hơn so với bút lông. Ông đã áp dụng những kỹ thuật như thế nào để đảm bảo dòng mực xuống đều đặn, liền mạch từ nét khởi bút đến lúc kết thúc?

Thượng tá Trần Lĩnh Hòa: Như tôi đã nói, gọt bút tre không cần phải gọt rãnh phức tạp. Bí quyết để dòng mực xuống đều đặn hoàn toàn nằm ở kỹ thuật pha chế và cách người viết sử dụng với mực. Viết bút tre bắt buộc phải dùng mực Tàu. Trước năm 1990, mực Tàu chất lượng được nấu bằng keo da con voi, còn ngày nay chủ yếu được nấu từ da trâu, da bò, nên độ sánh và bám dính của nó cực kỳ cao. 

Tôi đánh giá rằng đây là loại mực này khó tính. Nếu chúng ta đưa bút cho một người chưa từng tập, họ nhúng thẳng bút vào lọ mực rồi đưa lên giấy viết ngay, chắc chắn mực sẽ kéo đọng lại thành từng cục hoặc tịt ngòi không ra nét. Nguyên tắc khi sử dụng bút tre viết chữ là phải làm chủ độ thấm.

Sau khi chấm mực, bao giờ tôi cũng phải quẹt đi quẹt lại trên đĩa mực hoặc viết thử ra tờ giấy nháp trước. Chỉ đến khi giọt mực dàn đều, tạo ra nét tròn trịa, vừa độ, tôi mới chính thức hạ bút vào tác phẩm. Hơn nữa, cứ viết được khoảng 1 đến 2 chữ là tôi lại phải lau sạch bút. Nếu mực khô nửa chừng thì phải đem đi rửa ngay rồi mới làm lại. Sự liền mạch được tạo ra từ chính sự cẩn trọng, tỉ mỉ trong từng lần chấm mực như thế. 

PV: Với mỗi chất liệu giấy, chữ sẽ có độ thấm và bám mực khác nhau. Ông sẽ điều chỉnh lực tay và góc đặt bút như thế nào khi đưa bút lên giấy để giữ được độ lan của mực và sự hoàn chỉnh, chuẩn mực trong từng nét chữ? 

Thượng tá Trần Lĩnh Hòa: Khi viết chữ, chất liệu giấy đóng vai trò cực kỳ quan trọng, quyết định trực tiếp đến sắc độ và vẻ đẹp của nét chữ. Đối với bút tre, nguyên tắc chung là giấy càng thô ráp, bề mặt càng xốp thì mực Tàu càng dễ ngấm, tạo ra những nét chữ đậm đà, sắc nét. 

Bút tre lướt rất êm trên các loại giấy thông thường hay giấy học sinh, nhưng lại khó bám mực hơn trước các loại giấy bìa cán bóng, giấy trơn lạnh phủ màu của công nghiệp in ấn hiện đại; khi gặp loại giấy này, tôi bắt buộc phải đổi sang loại bút chuyên dụng khác để viết. 

Khi đặt bút lên những chất liệu khó, lực tay đòi hỏi phải cực kỳ vững, chuẩn xác và dứt khoát. Bản chất của việc viết bút tre bằng mực Tàu là không có cơ hội sửa sai. Mực một khi đã ăn vào giấy là bền màu, dính ra áo trắng giặt cũng không phai, nên chỉ cần sai một nét, nhầm một dấu sai là bài đó coi như hỏng. Ví dụ, tôi định viết chữ “cúc” mà lỡ tay viết nhầm sang “trúc” là phải bỏ đi toàn bộ bản viết để làm lại từ đầu. Do đó, sự hoàn chỉnh của tác phẩm còn nằm ở sự tĩnh tại tuyệt đối trong tâm trí trước khi hạ ngòi bút. 

PV: Nhìn những sản phẩm của ông, tôi nhận thấy các chữ luôn có sự uyển chuyển giữa các nét thanh, đậm. Ông có thể chia sẻ những kinh nghiệm trong việc điều phối nhịp độ di chuyển của cổ tay và ngón tay nhằm tạo ra những nét chuyển tiếp mượt mà giữa các nét thanh và đậm không ạ?

Thượng tá Trần Lĩnh Hòa: Bí quyết để có nét chữ uyển chuyển nằm ở sự điều phối linh hoạt của cổ tay và toàn bộ bàn tay chứ không nằm ở các ngón tay. Các ngón tay chỉ giữ cố định thân bút, còn nhịp điệu nét chữ nhanh hay chậm, thanh hay đậm là do chuyển động của cổ tay và lực đè nhẹ tay của người viết. Tuyệt đối không bao giờ được tô đi tô lại nét chữ. Khi muốn tạo nét thanh, cổ tay nhấc nhẹ để ngòi bút lướt nhanh; khi đến nét đậm, cổ tay ghì nhẹ lực đè. Nhờ sự kết hợp ăn ý giữa điều khiển cổ tay và độ xoay của ngòi tre, nét chữ sẽ tự động chuyển tiếp mượt mà, bay bổng mà không bị đứt đoạn. Một điều cần lưu ý để có thể viết tốt nét thanh, nét đậm là người viết phải cầm bút đúng cách.

PV: Khi dùng bút lông viết chữ, người ta sẽ linh hoạt hơn trong việc thể hiện các nét uốn lượn. Hệ thống chữ Quốc ngữ sở hữu những nét vòm, nét cong kết hợp với nét thẳng và các thanh dấu. Trong quá trình viết, ông xử lý các nét chữ, thanh dấu này ra sao để đảm bảo tính thẩm mỹ của con chữ?

Thượng tá Trần Lĩnh Hòa: Viết chữ Quốc ngữ bằng bút tre không phải cứ cầm bút vẽ một đường là ra chữ, mà nó bị ràng buộc bởi một hệ thống quy chuẩn rất nghiêm ngặt. Mỗi chữ cái đều là sự chắp ghép của nhiều nét chuẩn; ví dụ. một chữ “N” muốn đúng công thức phải đi đủ 5 nét, chữ “H” cũng phải rèn đủ 7 nét. 

Đối với những nét uốn lượn tròn trịa như các chữ “O”, “P”, “Q”, “U”, kỹ thuật xử lý phức tạp hơn. Bí quyết ở đây là người viết phải kết hợp giữa việc di chuyển tay và thủ thuật xoay nhẹ ngòi bút. Khi đưa nét cong, tay tôi phải chủ động quay thanh tre từng chút một để mở ra những khoảng hở, giúp nét lượn được tròn và vuông vắn, không bị méo mó hay đứt gãy. Các nét thẳng, cong đều phải khớp hoàn hảo vào khung tỉ lệ, không được xô lệch thò ra hay thụt vào. Nhìn từ xa, những câu khẩu hiệu phải đều đặn, thẳng tắp như chữ in thì mới đạt chuẩn thẩm mỹ. 

PV: Từ ngữ hay một dòng chữ Tiếng Việt có độ dài ngắn khác nhau, đòi hỏi người viết có tư duy bố cục linh hoạt. Khi viết các đoạn văn hay khẩu hiệu dài, ông đã cân đối các từ có cấu trúc gọn với các từ có cấu trúc dài như thế nào trên một trang giấy để tổng thể sản phẩm cuối cùng có sự cân đối, không bị chênh lệch về độ dài?

Thượng tá Trần Lĩnh Hòa: Để có một tổng thể cân đối, tư duy bố cục là điều đầu tiên phải tính toán. Dù là viết trên giấy hay cắt dán khẩu hiệu khổ lớn ngoài trời, nguyên tắc là chỉ kẻ dòng để căn chỉnh tọa độ, tuyệt đối không kẻ khung bó hẹp từng chữ. 

Đối với các văn bản hay bảng chữ, khoảng cách giữa các chữ bắt buộc phải được chia đều tăm tắp, thường duy trì ở mức 2 cm đến 3 cm tùy khổ giấy. Tôi thường dùng bút chì chấm nhẹ những điểm mốc trước khi hạ ngòi để bảo đảm cự ly tuyệt đối chính xác. Câu chuyện căn chỉnh này ngày xưa làm thủ công rất kỳ công. Ví dụ, khi làm một khẩu hiệu dài 11 chữ, người thợ phải cắt đúng 11 ô giấy vuông vức bằng nhau. Nếu câu có nhiều chữ trùng lặp như 3 chữ “N” hay 4 chữ “O”, chúng tôi phải xếp giấy cắt một lượt để cấu trúc chữ giống hệt nhau, sau đó mới bôi hồ dán lên chỉ đã chăng sẵn. Nhờ sự kỷ luật trong việc giữ khoảng cách và kiểu dáng, tổng thể dòng chữ mới toát lên sự đăng đối hoàn hảo.  

PV: Khi thể hiện những câu thơ, câu nói tiếng Việt mang nhiều tầng cảm xúc khác nhau, ông thay đổi phong cách vận bút, độ dày mỏng của nét chữ và khoảng cách giữa các từ ra sao để con chữ lên tiếng đúng với tinh thần nội dung? 

Thượng tá Trần Lĩnh Hòa: Thực chất, trong một văn bản trình bày mang tính nghiêm túc, bạn không thể thay đổi loại nét chữ hay kiểu bút tùy tiện ở giữa chừng chỉ để thể hiện cảm xúc. Mọi quy chuẩn hành chính đều có phép tắc riêng. Trong một văn bản hay khẩu hiệu, toàn bộ tác phẩm phải tuân thủ nhất quán một loại bút và một quy chuẩn nét từ đầu đến cuối, không thể thay đổi giữa chừng. Để tạo điểm nhấn cảm xúc cho từng nội dung khác nhau, người viết sẽ thay đổi màu mực hoặc linh hoạt đan xen giữa chữ hoa và chữ thường ở các từ trọng tâm.

Với những câu khẩu hiệu mang âm hưởng hào hùng, trang trọng trong các kỳ đại hội như “Không có gì quý hơn độc lập tự do” hay “Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại sống mãi trong sự nghiệp của chúng ta”, tôi luôn sử dụng kiểu chữ in hoa thẳng nét, nét to, dày dặn và vuông vắn để bộc lộ khí chất mạnh mẽ, sự uy nghiêm. Sự biểu cảm của chữ tre nằm ở chỗ người viết biết chọn đúng kiểu chữ, đúng màu mực cho vị trí trọng tâm để tạo nên chiều sâu không gian, thay vì vận bút một cách ngẫu hứng. 

PV: Theo ông, bút tre có đặc trưng thế mạnh gì trong việc thể hiện tinh thần, hồn cốt của ngôn ngữ Tiếng Việt?

Thượng tá Trần Lĩnh Hòa: Cây bút tre về bản chất là một công cụ bình dị, gắn liền với đời sống gian khó thời bao cấp. Tuy thô sơ, nhưng dưới sự điều khiển khéo léo của người nghệ nhân, ngòi tre lại có thể diễn tả trọn vẹn sự tinh tế, uyển chuyển và mượt mà của chữ Quốc ngữ. Khi nét chữ hiện lên, người thưởng thức chỉ cảm nhận được vẻ đẹp sang trọng, thẳng tắp và hồn cốt của ngôn từ mà ít ai nghĩ nó được tạo ra từ một mảnh tre giản dị. Bút tre chính là gạch nối giữa nét đẹp hoài niệm lịch sử và giá trị nghệ thuật bền vững của tiếng Việt. 

PV: Giữa một xã hội hiện đại mà mọi thứ đều trôi qua rất nhanh, con người dễ bị cuốn vào sự vội vã, ông kỳ vọng điều gì đọng lại trong tâm trí của người xem khi họ đứng trước một tác phẩm chữ được viết bằng bút tre? 

Thượng tá Trần Lĩnh Hòa: Xã hội ngày càng nhanh, máy tính và công nghệ in ấn đang dần thay thế mọi thứ. Nhìn lại quá khứ, những câu khẩu hiệu rèn nhân cách như “Tiên học lễ, hậu học văn” xuất hiện ở mọi trường học, thế nhưng theo thời gian, chúng cũng dần bị bỏ đi, những kỹ năng viết nét thanh nét đậm chuẩn mực cũng đang mai một ở các thế hệ học sinh sau này. 

Nhớ lại thời quân ngũ gian khổ, trong đơn vị, người thì phân công đi lấy củi, người đi trồng rau, riêng tôi được giao ngồi tỉ mỉ viết từng nét chữ lên các tấm bằng khen, giấy khen. Sự mẫn cán ấy không cho phép một sai sót nhỏ nào. Khi khán giả hiện đại ngắm nhìn một tác phẩm viết bằng bút tre, tôi kỳ vọng họ không chỉ thấy những đường nét uốn lượn đẹp mắt, mà còn cảm nhận được sự lắng đọng của thời gian. Tôi mong họ thấu hiểu được sự kiên nhẫn, tĩnh tại và nét đẹp lao động cần mẫn của một thời bao cấp đầy hoài niệm, thứ mà sự vội vã của máy móc không bao giờ có thể tạo ra được.

PV: Xin chân thành cảm ơn những chia sẻ của ông!