Nghệ nhân Nguyễn Thị Minh Tám: 'Còn sức khỏe, tôi còn muốn truyền dạy nghệ thuật dân gian'

(Sóng Trẻ) - Ở tuổi ngoài 80, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Minh Tám vẫn miệt mài với những nhịp trống hội, điệu múa cổ và các làn điệu dân gian. Không chỉ phục dựng, sáng tạo nhiều bài trống mới, bà còn dành thời gian truyền dạy cho những người yêu nghệ thuật truyền thống, với mong muốn vốn cổ được tiếp nối qua các thế hệ.

PV: Thưa nghệ nhân, cơ duyên nào đưa bà đến với nghệ thuật trống hội và khiến bà gắn bó với bộ môn này trong nhiều năm qua?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Minh Tám: Tôi sinh ra ở Nguyên Xá, Thái Bình, nơi có truyền thống múa rối nước và nghệ thuật chèo. Nhà tôi ở gần đình, chùa nên từ nhỏ đã thường xuyên được nghe tiếng trống trong các dịp tế lễ, hội hè. Bố mẹ, anh chị em trong gia đình cũng gắn bó với các hoạt động nghệ thuật dân gian. Tôi thường theo mọi người đi xem biểu diễn, nghe tiếng trống rồi tự ghi nhớ nhịp điệu, cách đánh.

Sau này, tôi có thời gian làm diễn viên tại Đoàn Chèo Trung ương II và trải qua một số công việc khác. Tuy nhiên, tình yêu với nghệ thuật dân gian vẫn luôn ở đó. Đến năm 2010, khi được xem chương trình trống hội với dàn 100 chiếc trống nhân dịp Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, tôi đặc biệt ấn tượng. Tôi nhận thấy các tiết mục khi ấy còn khá ít động tác, chủ yếu lặp lại một số nhịp đánh. Từ đó, tôi bắt đầu suy nghĩ về việc nghiên cứu, phát triển thêm các động tác và cách phối hợp giữa trống với múa để tiết mục phong phú hơn.

PV: Trong quá trình tìm hiểu và phát triển các bài trống hội, bà đã làm thế nào để tạo ra những nét riêng thay vì chỉ lặp lại các kỹ thuật có sẵn?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Minh Tám: Tôi không được đào tạo qua trường lớp chuyên nghiệp về trống hội mà chủ yếu học bằng cách quan sát, lắng nghe và tự tập luyện. Khi xem một tiết mục, tôi chú ý cách người ta đánh trống, chuyển nhịp, kết hợp động tác. Sau đó, tôi ghi nhớ, thử thực hiện và điều chỉnh để tìm ra cách phù hợp.

Tôi nghĩ muốn sáng tạo thì trước hết phải hiểu cái mình đang làm. Chẳng hạn, trống hội không chỉ có một cách đánh mà mỗi loại trống, mỗi tiết tấu lại có đặc điểm riêng. Trống tế, trống rước và trống hội không thể đánh giống nhau. Ngay trong một bài trống hội, các động tác cũng phải chuyển tiếp hợp lý, tạo thành một tổng thể có mở đầu, phát triển và kết thúc.

Tôi đã nghiên cứu, phát triển hơn 40 động tác cho các bài trống hội. Bên cạnh phần đánh trống, tôi còn kết hợp múa cờ, múa đăng, múa nậm, múa chén và múa sênh tiền. Các động tác không được sắp xếp tùy ý mà phải phù hợp với tiết tấu âm nhạc, tạo sự liên kết giữa âm thanh và chuyển động.

PV: Khi kết hợp trống với các điệu múa dân gian, đâu là nguyên tắc quan trọng nhất để bảo đảm sự thống nhất của một tiết mục, thưa bà?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Minh Tám: Quan trọng nhất là phải bắt đúng nhịp và hiểu được mối liên hệ giữa các bộ phận biểu diễn. Chẳng hạn, trong một đội trống có trống cái và trống con. Người đánh trống con phải nghe tiếng trống cái để thực hiện động tác tương ứng. Trống đánh đến đâu, người múa phải chuyển động theo đến đó. Nếu hai bên không khớp nhau thì tiết mục sẽ rời rạc.

Tương tự, khi đưa múa vào một bài trống, tôi phải tính toán xem tiếng trống nào phù hợp với động tác nào, đoạn nhạc nào cần chuyển đội hình, đoạn nào cần tạo điểm nhấn. Có những bài tôi còn kết hợp nhiều loại nhạc khác nhau. Người dàn dựng phải nghe được âm thanh, cảm nhận tiết tấu và hình dung được động tác tiếp theo.

Vì vậy, tôi thường tự xây dựng từng phần rồi ghép lại thành một tiết mục hoàn chỉnh. Công việc này đòi hỏi nhiều thời gian và sự tỉ mỉ, không thể làm qua loa.

PV: Trống hội thường được hình dung là bộ môn đòi hỏi sức khỏe và thể lực tốt, đồng thời gắn với hình ảnh nam giới. Bà từng gặp những định kiến như vậy trong quá trình theo đuổi nghệ thuật này không?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Minh Tám: Có chứ. Nhiều người cho rằng phụ nữ không đủ sức đánh trống, nhất là những chiếc trống lớn. Họ nghĩ phụ nữ chỉ phù hợp với múa, còn đánh trống phải là người khỏe mạnh, vóc dáng cao lớn.

Tôi từng tham dự một hội thảo, khi mọi người tranh luận về việc phụ nữ có thể đánh trống hay không. Có người khẳng định nữ giới không làm được. Khi ấy, tôi đã đứng lên chia sẻ rằng ở đội của tôi có những người lớn tuổi vẫn tham gia đánh trống, thậm chí có người đã ngoài 80 tuổi.

Theo tôi, đánh trống không chỉ dựa vào sức mạnh. Người học phải biết cách cầm dùi, sử dụng cổ tay, ngón tay và điều chỉnh lực đánh để tạo ra âm thanh phù hợp. Nếu nắm được kỹ thuật thì không nhất thiết phải có thể hình lớn hay sức vóc vượt trội. Quan trọng hơn cả là sự kiên trì và niềm yêu thích bộ môn này.

PV: Bên cạnh việc biểu diễn, bà còn dành nhiều tâm huyết cho công tác truyền dạy. Đâu là khó khăn lớn nhất khi duy trì các đội trống và tạo điều kiện để người mới tiếp cận bộ môn này?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Minh Tám: Khó khăn trước hết là kinh phí và dụng cụ tập luyện. Một đội trống cần có nhiều loại trống, dùi, trang phục và đạo cụ biểu diễn. Không phải ai tham gia cũng có điều kiện đóng góp như nhau, nên tôi thường vận động mọi người tùy khả năng. Phần còn thiếu, tôi tự bỏ tiền túi để bổ sung.

Khi thành lập đội trống đầu tiên, số tiền học viên đóng góp ban đầu chỉ khoảng 7 triệu đồng. Sau đó, tôi tiếp tục đi vận động, xin hỗ trợ từ các đơn vị và cá nhân, tổng cộng được khoảng 60 triệu đồng. Số tiền ấy được dùng để mua dàn trống, trang phục, đạo cụ và chuẩn bị cho các hoạt động biểu diễn.

Tôi cũng không thu tiền công truyền dạy. Với tôi, điều quan trọng là có người muốn học và có thể tiếp tục thực hành những gì mình đã biết. Người mới bắt đầu thường chưa hiểu nhịp, chưa biết cách cầm dùi nên tôi phải hướng dẫn từ những thao tác cơ bản nhất. Có khi không cần trống thật, tôi cho học viên gõ vào đùi, vào hộp giấy để làm quen với nhịp và cách phối hợp hai tay. Khi đã thuộc nhịp mới chuyển sang tập với nhạc cụ.

PV: Hiện nay, bà kết hợp truyền dạy trực tiếp và trực tuyến như thế nào để mở rộng cơ hội tiếp cận nghệ thuật truyền thống cho người học?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Minh Tám: Tôi vẫn duy trì việc dạy trực tiếp và nhận hướng dẫn trực tuyến khi có người liên hệ. Trong năm nay, tôi có khoảng ba lớp học trực tuyến. Hình thức này giúp những người ở xa có cơ hội tiếp cận với bài trống và các điệu múa mà không cần đến tận nơi.

Tuy nhiên, dạy trực tuyến cũng có những hạn chế. Hình ảnh qua màn hình đôi khi không đủ rõ để quan sát từng động tác. Với những bộ môn như đánh trống hay múa, người dạy phải nhìn được cách học viên cầm dùi, đặt tay, chuyển chân và thực hiện động tác. Nếu phát hiện người học làm sai thì cần hướng dẫn, chỉnh sửa ngay.

Khi dạy trực tiếp, tôi có thể đến từng người để làm mẫu và sửa động tác. Còn khi dạy trực tuyến, tôi chỉ có thể quan sát qua màn hình nên việc hướng dẫn không thuận lợi bằng. Dù vậy, tôi vẫn muốn duy trì hình thức này bởi đây là một cách để kết nối với những người có nhu cầu học tập ở xa.

PV: Ngoài trống hội, bà còn truyền dạy nhiều loại hình nghệ thuật dân gian như hát xẩm, chèo, chầu văn và các điệu múa cổ. Điều gì khiến bà muốn tiếp tục mở rộng việc truyền dạy sang những bộ môn này?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Minh Tám: Tôi vốn được tiếp xúc với nhiều loại hình nghệ thuật từ nhỏ nên luôn muốn tìm hiểu và truyền lại những gì mình biết. Mỗi bộ môn có đặc trưng riêng, từ nhịp điệu, cách hát đến động tác biểu diễn. Chẳng hạn, múa sênh tiền, múa chén hay múa cờ đều có những đường nét và kỹ thuật riêng, không thể chỉ học qua loa rồi thực hiện tùy ý.

Tôi nhận thấy nhiều người trẻ hiện nay có thể hát những bài mới, nhưng lại chưa có nhiều cơ hội tiếp xúc với các làn điệu cổ truyền. Vì thế, tôi muốn đưa những chất liệu dân gian ấy vào các buổi học, giúp người học hiểu thêm về nghệ thuật truyền thống và biết cách thực hành.

Có những tiết mục tôi phải tự tìm hiểu, sắp xếp lại các động tác rồi kết hợp với âm nhạc để tạo thành bài biểu diễn hoàn chỉnh. Tôi mong người học không chỉ biết biểu diễn mà còn hiểu được những gì mình đang thực hiện, từ đó có ý thức gìn giữ và phát huy giá trị của từng loại hình nghệ thuật.

PV: Sau nhiều năm biểu diễn, sáng tạo và truyền dạy, bà mong muốn điều gì được tiếp nối ở thế hệ học trò?

Nghệ nhân Nguyễn Thị Minh Tám: Điều tôi mong nhất là những gì mình đã học hỏi, nghiên cứu và sáng tạo có thể được truyền lại cho thế hệ sau. Nếu mình biết mà không hướng dẫn, không truyền dạy thì đến một lúc nào đó, những bài trống, điệu múa và cách thực hành ấy có thể không còn người tiếp nối.

Tôi vẫn thường nói với học trò rằng các cháu còn trẻ thì phải cố gắng học và tập luyện. Không chỉ học cách đánh trống hay thực hiện động tác múa, các cháu còn cần hiểu nhịp điệu, biết lắng nghe âm nhạc và chủ động tìm tòi thêm.

Tôi không muốn những gì mình làm được chỉ dừng lại ở bản thân. Càng có nhiều người biết, thực hành và tiếp tục phát triển thì những giá trị văn hóa ấy càng có cơ hội được gìn giữ lâu dài. Ở tuổi này, tôi vẫn muốn truyền dạy được bao nhiêu thì cố gắng truyền dạy bấy nhiêu. Còn sức khỏe, tôi còn muốn tiếp tục với công việc ấy.

PV: Xin được cảm ơn những chia sẻ vô cùng sâu sắc đến từ Nghệ nhân Nguyễn Thị Minh Tám!