Khi thần tượng trở thành ‘chiếc nạng cảm xúc’ của người trẻ

(Sóng Trẻ) - Nghệ sĩ nổi tiếng bởi nhận được sự ủng hộ từ người hâm mộ. Nhưng khi ngưỡng mộ vượt giới hạn, ranh giới giữa yêu mến và công kích cá nhân dần mong manh.

Một người nổi tiếng bước lên sân khấu không chỉ mang theo tài năng trình diễn, mà vô tình trở thành tấm gương phản chiếu những ước mơ, hoài bão và cách ứng xử với thế giới xung quanh của hàng nghìn người hâm mộ. Dưới lăng kính tâm lý học, cơ chế “học qua quan sát” khiến người trẻ dễ dàng vô thức soi chiếu bản thân mình dưới hình bóng người nghệ sĩ. Từ đó, sự khao khát được sánh vai cùng thần tượng trở thành động lực phát triển bản thân của không ít fan hâm mộ. 

Bạn Phan Nguyễn Khánh Chi (phường Cầu Giấy, Hà Nội) vẫn luôn nhớ câu chuyện vực dậy sau giai đoạn trầm cảm và biến cố với công ty quản lý cũ của nữ nghệ sĩ mình yêu mến như một bài học lớn về bản lĩnh. Bởi không phải nghệ sĩ nào có thể vực dậy khỏi biến cố dễ dàng.

Không chỉ ngưỡng mộ nghị lực làm nghề, Chi cùng cộng đồng người hâm mộ còn được truyền cảm hứng mạnh mẽ từ cách thần tượng lựa chọn lối sống hướng về cộng đồng sau sóng gió. Tinh thần ấy nhanh chóng biến thành hành động thực tế thông qua các dự án vì xã hội. “Chúng mình tổ chức nhiều đợt quyên góp hỗ trợ hỏa hoạn, bão lũ, đến thăm viện mồ côi và phát cơm từ thiện. Đó là cách chúng mình tiếp nối và tự hào lan tỏa sự tử tế mà nghệ sĩ đã truyền cảm hứng”, Chi chia sẻ. Khi một nghệ sĩ chọn sống trách nhiệm, cộng đồng người hâm mộ trở thành cánh tay nối dài mang lại giá trị thiết thực cho xã hội.  

Tuy nhiên, bức tranh văn hóa thần tượng không chỉ toàn màu hồng. Không ít người trẻ đang vô tình trả những “khoản chi phí ngầm” khổng lồ trong hành trình đuổi theo ánh hào quang của thần tượng. Phạm Bảo Chi (Phường Xuân Đỉnh, Hà Nội) là một ví dụ. “Trung bình một năm mình dành khoảng 25 đến 30 triệu đồng cho việc đu thần tượng. Phần lớn tiền dùng để mua vé concert, trang phục, vật phẩm lưu niệm, chưa kể chi phí đi lại và trang điểm. Khoản chi lớn nhất mình từng chi lên tới 15 triệu đồng cho một tấm vé mua lại (vé pass) vì cuộc đua mở bán trên mạng quá căng thẳng”, Bảo Chi tâm sự.

Để chuẩn bị cho các đợt nghệ sĩ trở lại đường đua âm nhạc, Chi cùng fandom tất bật lên kế hoạch gửi xe đồ ăn (food truck) hay săn lùng các món đồ phiên bản giới hạn. Thậm chí, khi lịch biểu diễn trùng với lịch học, sự ưu tiên thường được nghiêng về phía nghệ sĩ với lý do “tự thưởng cho mình một ngày chữa lành”.

Song, áp lực tài chính hay thời gian chưa phải là mặt tối duy nhất. Những trận chiến bàn phím nảy lửa giữa các fandom trên mạng xã hội mới là nơi thử thách sự tỉnh táo của người trẻ khốc liệt nhất. 

Trở thành fan của một nghệ sĩ bước ra từ chương trình Tinh Hà Say Hi, Bảo Như (phường Tân Định, Tp. HCM) không ít lần chứng kiến những cuộc khẩu chiến không hồi kết: “Chỉ cần một lời nhận xét trái chiều hay một bài so sánh vô thưởng vô phạt trên mạng, các hội nhóm có thể sẵn sàng lao vào khẩu chiến dữ dội suốt nhiều ngày đêm”.

Việc sẵn sàng lăng mạ, tràn vào trang cá nhân của người khác để bảo vệ danh dự cho thần tượng dường như đã biến dạng thành sự thù địch không ranh giới. Bảo Như cũng thừa nhận bản thân từng trải qua cảm giác bức xúc tột độ mỗi lần thấy thần tượng bị chê bai: “Thời gian đầu, chỉ cần thấy ai công kích nghệ sĩ mình thích là mình lập tức lao vào đôi co, tranh luận bằng được để chứng minh họ sai. Cảm giác lúc đó giống như chính bản thân mình đang bị xúc phạm vậy. Nhiều cuộc tranh cãi leo thang đến mức các bên lôi cả ngoại hình, gia đình đối phương ra mạt sát. Sau mỗi cuộc chiến như thế, thứ đọng lại trong mình chỉ là sự kiệt quệ và năng lượng tiêu cực”.

Cần giữ “cái đầu lạnh” khi thần tượng

Nhìn nhận từ ba trường hợp khác biệt khi dõi theo sự phát triển của các nghệ sĩ, chuyên gia tham vấn tâm lý Vũ Thị Thanh Huyền nhận định hai cơ chế then chốt “đồng hóa xã hội” và “tư duy bộ lạc” là chất xúc tác tác động mạnh nhất đến trạng thái của người hâm mộ.

Ở chiều hướng tích cực, tình cảm cá nhân dành cho nghệ sĩ được nhân rộng thành sức mạnh tập thể nhờ cơ chế “đồng hóa xã hội” (social identification). “Người hâm mộ không chỉ ngưỡng mộ đơn thuần, mà họ cảm thấy tự hào khi được tuyên bố với cộng đồng rằng: Đó là tôi, đó là hệ giá trị tôi đang theo đuổi. Họ đồng nhất danh tính cá nhân vào danh tính của nhóm fan hâm mộ”, cô Huyền lý giải. 

Chính sự đồng hóa này thôi thúc người trẻ kết nối, biến sự gắn kết vô hình thành những cộng đồng tích cực, chung tay thực hiện các dự án thiện nguyện, cứu trợ thiên tai hay lan tỏa thông điệp nhân văn như một cách khẳng định giá trị bản thân trước xã hội. 

Tuy nhiên, khi sự đồng hóa này bị đẩy lên mức cực đoan mà thiếu đi sự kiểm soát của lý trí, nó sẽ biến tướng thành “tư duy bộ lạc” (tribalism) - dấu hiệu nguy hiểm nhất đe dọa nhận thức của người hâm mộ.

Theo cô Thanh Huyền, khi người trẻ đánh mất ranh giới cá nhân, họ bắt đầu xóa nhòa lằn ranh giữa bản thân và thần tượng: “Bất kỳ một ý kiến đóng góp, phê bình hay chỉ trích nào nhắm vào nghệ sĩ đều bị họ diễn dịch thành một đòn tấn công trực diện vào chính nhân phẩm và cái tôi của mình”.

Hệ lụy trực tiếp của tư duy bộ lạc là lối tư duy nhị nguyên cực đoan: “Ai không thuộc về bộ lạc của chúng ta, người đó mặc nhiên là kẻ thù”. Cơ chế này cuốn người trẻ vào tâm lý bầy đàn mù quáng. Họ sẵn sàng bỏ qua chuẩn mực đúng - sai, biện minh cho mọi sai lầm của thần tượng và biến việc bảo vệ nghệ sĩ thành một cuộc thánh chiến ảo.

Đồng thời, theo một góc nhìn khác, sự kết hợp giữa “tư duy bộ lạc” và trạng thái đồng bộ hóa cảm xúc chính là động cơ tâm lý sâu xa thúc đẩy người trẻ chi tiêu mất kiểm soát vì thần tượng.

Dưới góc nhìn của chuyên gia, người hâm mộ rơi vào bẫy “đồng bộ hóa và phụ thuộc cảm xúc” đồng nghĩa hoàn toàn trao quyền định đoạt tâm trạng của mình cho người khác: thần tượng vui thì mình hân hoan, thần tượng gặp sự cố hay bị đối xử bất công thì mình trăn trở, bứt rứt. Từ sự gắn kết cảm xúc cực độ này, hành động chi tiền trở thành một phương thức xoa dịu cảm xúc và chứng minh tình cảm.

Khi cảm xúc cá nhân bị hòa tan vào “tư duy bộ lạc”, việc vung tiền lại biến thành một nghĩa vụ ngầm mang tính sống còn đối với danh dự tập thể. Trong mắt những người trẻ mang tư duy này, fandom của mình là một “bộ tộc” đang cạnh tranh vị thế, thành tích và độ chịu chi với các fandom khác. Thước đo giá trị của nghệ sĩ lúc này bị quy đổi trực tiếp ra doanh thu bán vé, số lượng food truck được gửi đến trường quay, hay tốc độ “cháy hàng” của các bộ sưu tập giới hạn (limited edition).

Sau khi ánh đèn sân khấu tắt đi và những tranh cãi trên mạng xã hội lắng xuống, người nghệ sĩ vẫn trở về với cuộc đời và sự nghiệp riêng của họ. Thứ duy nhất còn lại và quyết định tương lai của mỗi người hâm mộ là chính bản thân mình. Chọn giữ lại bản lĩnh để tự đứng trên đôi chân mình, hay tiếp tục để cảm xúc bị dẫn dắt vốn chưa từng bao giờ phụ thuộc vào người đứng trên sân khấu.