Ngô Quý Đức: Hai thập kỷ trọn một tình yêu với văn hóa làng nghề

(Sóng trẻ) - Từ những món đồ chơi dân gian trong ký ức tuổi thơ đến hành trình đi qua hơn 500 làng nghề, anh Ngô Quý Đức đã dành hơn 20 năm tìm hiểu, quảng bá và góp phần gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống. Với anh, mỗi làng nghề không chỉ lưu giữ những sản phẩm thủ công mà còn chứa đựng câu chuyện về con người, ký ức và bản sắc văn hóa của từng vùng đất.

Phóng viên (PV): Điều gì đã khiến một người trẻ như anh dành hơn 20 năm cuộc đời để tìm hiểu và gìn giữ những nét văn hóa truyền thống, đặc biệt là các nghề thủ công?

Anh Ngô Quý Đức: Nói về hành trình hơn 20 năm gắn bó với các làng nghề, trước hết phải kể đến những kỷ niệm từ thời thơ ấu. Khi khoảng 2-3 tuổi, tôi sống ở khu vực Ngã Tư Sở. Ngay bên kia đường là phố Tây Sơn. Mỗi dịp Tết Trung thu, ông ngoại thường dẫn tôi sang xem những gian hàng bày bán đồ chơi dân gian như mặt nạ giấy bồi, đèn kéo quân, đèn ông sao và phỗng đất. Khi ấy, tôi luôn ao ước có những món đồ chơi ấy để mang về nhà.

Đến dịp Tết Nguyên đán, ông lại bày những bộ tranh Hàng Trống, tranh Đông Hồ hay những chiếc hộp sơn mài đựng bánh kẹo. Những hình ảnh ấy in sâu trong ký ức của tôi. Khi lớn lên, tôi lại nhận thấy các sản phẩm truyền thống dần biến mất khỏi đời sống hiện đại.

Năm 2006, sau khi học xong, tôi thực hiện một dự án văn hóa về Hà Nội, xây dựng thư viện trực tuyến về thành phố. Trong quá trình thu thập thông tin, tôi có dịp trở về những làng quê xung quanh Hà Nội và bắt gặp hình ảnh những người thợ thủ công in tranh Đông Hồ, nặn phỗng đất hay làm đèn ông sao. Từ đó, tôi quyết định bắt đầu tìm hiểu sâu hơn về các nghề thủ công truyền thống.

Phóng viên (PV): Trong hành trình đi qua hơn 500 làng nghề và chứng kiến nhiều câu chuyện khác nhau, đâu là kỷ niệm khiến anh xúc động nhất, đồng thời thôi thúc anh thực hiện các dự án gìn giữ nghề truyền thống?

Anh Ngô Quý Đức: Thực sự rất khó để lựa chọn một kỷ niệm xúc động nhất, bởi mỗi làng nghề, mỗi nghệ nhân đều mang đến cho tôi một câu chuyện riêng.

Năm 2010, trong chuyến đi về Nam Định, tôi có dịp gặp những người thợ làm trống bỏi. Đây là một món đồ chơi quen thuộc với thế hệ 8X và đầu 9X, gắn liền với tuổi thơ của nhiều người. Khi ấy, chú Hưởng, một người thợ tại làng nghề, chia sẻ rằng nghề này không thể giúp gia đình sống tốt hơn nên chú đã quyết định đốt bộ khuôn làm trống bỏi và chuyển sang công việc khác.

Sau khi nghe câu chuyện chú kể xong, tôi cảm thấy rất tiếc nuối khi một nghề thủ công quen thuộc đứng trước nguy cơ mai một. Tôi đã động viên chú và là một hành trình mất rất nhiều thời gian để chú bắt đầu làm lại khuôn, khôi phục lại sản phẩm. Đối với tôi, đó là kỷ niệm vừa vui vừa buồn, bởi một nghề thủ công từng đứng trước nguy cơ thất truyền đã có cơ hội quay trở lại.

Một kỷ niệm khác là khi tôi đến làng diều Bá Dương Nội. Năm 2008, trong lần đầu tham dự lễ hội thả diều truyền thống, tôi đã chụp rất nhiều bức ảnh về những đứa trẻ khoảng 5-6 tuổi sinh sống tại đây. Khoảng chục năm sau, tôi có dịp gặp lại các em và chụp thêm những bức ảnh mới. Khi mang những bức ảnh cũ ra xem, mọi người đều có cảm xúc rất khó tả. Những khoảnh khắc ấy đã trở thành ký ức sâu đậm trong hành trình của tôi với các làng nghề.

Phóng viên (PV): Trong hành trình gìn giữ văn hóa, chắc hẳn bên cạnh niềm vui còn có nhiều khó khăn. Đã bao giờ anh cảm thấy nản lòng và điều gì giúp anh tiếp tục con đường mình đã lựa chọn?

Anh Ngô Quý Đức: Công việc này không phải lúc nào cũng mang lại sự ổn định nên trên hành trình này tôi cũng gặp không ít những khó khăn. Có những thời điểm tôi cảm thấy không biết phải làm gì tiếp theo. Mỗi khi cảm thấy chênh vênh, tôi lại tìm về chính những làng nghề, nơi mọi người coi tôi như người thân trong gia đình. Tôi cảm thấy đó chính là ngôi nhà của mình, là nơi mình có thể trở về.

Phóng viên (PV): Theo anh, đâu là cách để người nghệ nhân vừa giữ được nghề, vừa có thể sống tốt bằng chính công việc của mình?

Anh Ngô Quý Đức: Ngày nay, các nghệ nhân phải đối mặt với rất nhiều áp lực khi xã hội ngày càng phát triển. Qua quá trình gặp gỡ và trò chuyện với nhiều người làm nghề, tôi nhận thấy mỗi nghệ nhân đều có những thế mạnh riêng. Điều quan trọng là tạo điều kiện để họ phát huy tốt nhất khả năng của mình.

Có những nghệ nhân sở hữu tay nghề và kỹ thuật rất tốt, có thể tạo ra những sản phẩm chất lượng. Nhưng khi phải đối mặt với các công việc như tiếp cận khách hàng, quảng bá, kinh doanh sản phẩm hay giao tiếp với khách nước ngoài, không phải ai cũng có đủ khả năng để đảm đương tất cả.

Vì vậy, để nghệ nhân có thể sống tốt với nghề, cần có sự chung tay của cộng đồng, những người làm du lịch, thương mại và thiết kế sản phẩm. Mỗi bên sẽ đảm nhận một vai trò khác nhau, hỗ trợ nghệ nhân tập trung vào thế mạnh của mình. Khi có sự đồng hành ấy, các làng nghề mới có thêm điều kiện phát triển và tạo ra giá trị kinh tế.

Phóng viên (PV): Sau nhiều năm gắn bó với Hà Nội, vì sao anh lại lựa chọn Huế làm điểm dừng chân tiếp theo để phát triển các dự án văn hóa?

Anh Ngô Quý Đức: Trong hành trình 20 năm, tôi không chỉ gắn bó với Hà Nội mà còn có nhiều chuyến đi đến các địa phương khác, từ miền núi phía Bắc đến miền Trung và miền Nam. Trong đó, những nghề thủ công ở Huế để lại cho tôi nhiều ấn tượng.

Huế có nhiều nghề thủ công đặc sắc như làm hoa giấy Thanh Tiên, nặn tượng ông Táo ở làng Địa Linh hay tranh làng Sình. Khi tìm hiểu, tôi biết vùng đất này từng có ba dòng tranh dân gian gồm tranh Sình, tranh Liễn làng Chuồn và tranh Tây Hồ. Hiện nay, chỉ còn tranh Sình tồn tại, hai dòng tranh còn lại đã bị mai một.

Trong quá trình tìm hiểu tại Huế, tôi đặc biệt quan tâm đến tranh Liễn làng Chuồn. Đây là dòng tranh mang nhiều ý nghĩa, gắn với một vùng đất khoa bảng, nơi con người rất coi trọng việc học và chữ nghĩa. Tôi thực sự tiếc khi một giá trị văn hóa như vậy bị đứt đoạn.

Trong hai năm vừa qua, tôi đã nghiên cứu và phục dựng thành công dòng tranh Liễn làng Chuồn, đưa nghề truyền thống này trở lại với đời sống hiện đại. Điều khiến tôi vui là người dân địa phương đã biết đến dự án và có cơ hội nhìn thấy nghề mà cha ông mình từng làm được khôi phục.

Phóng viên (PV): Trong số những dự án đã và đang thực hiện, đâu là hướng đi anh tập trung nhất ở thời điểm hiện tại?

Anh Ngô Quý Đức: Các dự án của tôi được triển khai theo từng giai đoạn. Khi mới tiếp xúc với các làng nghề, tôi tập trung vào hoạt động truyền thông, quảng bá để nhiều người biết đến hơn. Sau đó, khi các làng nghề đã được chú ý, tôi hỗ trợ nghệ nhân giới thiệu, tiêu thụ sản phẩm và xây dựng những tour du lịch trải nghiệm.

Hiện nay, nhiều bạn trẻ và đơn vị cũng bắt đầu quan tâm đến việc khai thác giá trị làng nghề thông qua truyền thông, thương mại và du lịch. Vì vậy, tôi muốn tập trung hơn vào những nghề thủ công đang đứng trước nguy cơ mai một, thậm chí đã bị thất truyền, để tìm cách khôi phục.

Phóng viên (PV): Ngoài dự án tranh Liễn làng Chuồn, anh còn có những dự định nào trong thời gian tới?

Anh Ngô Quý Đức: Tôi vẫn sẽ tiếp tục phát triển dự án tranh Liễn làng Chuồn. Ở giai đoạn tiếp theo, tôi mong muốn người dân trong làng cùng tham gia vào quá trình này, có những người trực tiếp hành nghề, làm nghề và có thể sống được bằng nghề.

Bên cạnh đó, tôi cũng đang hướng đến việc khôi phục một dòng tranh khác là tranh Tây Hồ. Ngoài ra, sẽ còn nhiều dự án khác mà tôi muốn thực hiện trong thời gian tới.

Phóng viên (PV): Anh mong muốn điều gì sẽ đọng lại trong lòng người trẻ và du khách sau mỗi hành trình trải nghiệm văn hóa tại các làng nghề truyền thống?

Anh Ngô Quý Đức: Tôi đã chứng kiến nhiều bạn trẻ và du khách nước ngoài đến Việt Nam, ghé thăm các làng nghề và trực tiếp trải nghiệm nghề thủ công. Ban đầu, nhiều người nghĩ rằng những công việc ấy khá đơn giản. Nhưng khi tự tay thực hiện dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân, họ mới nhận ra để tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh cần rất nhiều kỹ thuật và thời gian rèn luyện.

Chính những trải nghiệm ấy giúp mọi người hiểu và trân trọng hơn các sản phẩm thủ công truyền thống. Tôi mong muốn người trẻ và du khách khi tiếp cận với văn hóa làng nghề sẽ không chỉ dừng lại ở việc đọc hay xem những sản phẩm trên mạng.

Điều tốt nhất là mọi người có thể đến tận nơi, gặp gỡ các nghệ nhân, lắng nghe câu chuyện của họ và trực tiếp tham gia vào từng công đoạn làm nghề. Qua đó, mỗi người sẽ hiểu hơn về những giá trị mà các làng nghề Việt Nam đang gìn giữ.

Phóng viên (PV): Xin cảm ơn anh vì những chia sẻ, chúc cho những dự án sau này của anh sẽ càng được nhiều người biết đến và đón nhận.