Truyện tranh Việt và hành trình tìm tiếng nói riêng

(Sóng trẻ) - Từ một thị trường từng quen với truyện tranh ngoại nhập, các tác giả Việt đang từng bước đưa tác phẩm của mình đến độc giả ngoài biên giới. Nhưng để có thể đứng cạnh những nền truyện tranh đã phát triển lâu đời, bài toán không chỉ nằm ở xuất bản hay bản quyền, mà còn ở việc tạo ra một ngôn ngữ hình ảnh đủ riêng để người đọc nhận ra câu chuyện Việt.

Từ những nét vẽ vay mượn đến tác phẩm của người Việt

Truyện tranh Việt không bắt đầu từ những cuốn sách đóng tập như hiện nay. Từ đầu thế kỷ XX, hình thức gần với truyện tranh đã xuất hiện trên báo chí thông qua tranh biếm họa.

Ở miền Bắc, tuần báo Phong Hóa ra đời tại Hà Nội năm 1932, gắn với những nhân vật như Xã Xệ, Lý Toét, Bang Bạnh - bộ ba chức dịch quê mùa từng trở thành hình ảnh quen thuộc của tranh biếm họa Bắc Kỳ trong thập niên 1930. Tại miền Nam, nhà báo Phạm Công Luận cho rằng một trong những bức biếm họa báo chí sớm có thể xuất hiện trên Đông Pháp Thời báo của Nguyễn Kim Đính ngày 17/7/1925. Đến thập niên 1940, biếm họa đã phát triển mạnh trên báo chí miền Nam, có thời điểm được đưa ngay lên trang bìa.

Sau năm 1975, quá trình này bị gián đoạn. Nhiều sản phẩm văn hóa của miền Nam trước đó bị cấm và tiêu hủy, trong đó có truyện tranh. Trong một thời gian dài, tranh truyện ở cả hai miền cũng nhường chỗ cho tranh tuyên truyền, cổ động. Đến khi chính sách Đổi mới được thực hiện năm 1986, thị trường văn hóa mở cửa trở lại và truyện tranh nước ngoài nhanh chóng tạo ảnh hưởng mạnh. Cơn sốt Doraemon đầu thập niên 1990 là một trong những dấu mốc rõ nhất.

Mùa hè năm 1992, 40.000 bản Doraemon được bán hết tại Thành phố Hồ Chí Minh chỉ trong một tuần. Ngay sau đó, 160.000 bản tiếp tục được đặt in cho bốn lần tái bản. Từ một hiện tượng xuất bản, Doraemon góp phần mở ra một giai đoạn mà nhiều thế hệ độc giả Việt lớn lên cùng truyện tranh nước ngoài.

Đầu những năm 2000, thị trường tiếp tục đón các tác phẩm Âu - Mỹ như Lucky Luke, Tintin hay Xì Trum. Khi hành lang bản quyền còn lỏng lẻo, việc scan, dịch và in lại truyện nước ngoài diễn ra tương đối phổ biến. Thậm chí, một số nhà xuất bản còn thử nghiệm để họa sĩ trong nước vẽ lại truyện siêu anh hùng Mỹ theo phong cách có sẵn rồi thêm lời thoại tiếng Việt.

Trong bối cảnh đó, sự xuất hiện của Thần Đồng Đất Việt vào ngày 16/2/2002 trở thành một dấu mốc đáng chú ý. Tác phẩm do họa sĩ Lê Linh thực hiện cùng công ty Phan Thị, sử dụng kỹ thuật tạo hình có ảnh hưởng từ manga Nhật Bản nhưng đặt trong những câu chuyện dân gian Việt Nam. Bộ truyện nhanh chóng thu hút cả trẻ em lẫn phụ huynh.

Hai năm sau, khi Việt Nam gia nhập Công ước Berne vào năm 2004, hoạt động in lậu và dịch truyện không bản quyền buộc phải thay đổi. Các nhà xuất bản bắt đầu chú ý nhiều hơn tới tác giả trong nước. Tạp chí truyện tranh, các cuộc thi và cơ hội xuất bản trở thành bệ phóng cho một thế hệ họa sĩ trẻ. Tuy nhiên, việc có thêm sân chơi chưa đồng nghĩa với việc đã hình thành được một ngành truyện tranh ổn định. Không ít dự án thời kỳ này vẫn bỏ dở do thiếu quy trình đào tạo và sản xuất bài bản.

Sang thập niên 2010, một sự chuyển dịch rõ hơn bắt đầu xuất hiện. Thay vì chủ yếu làm việc trên sản phẩm có sẵn, nhiều họa sĩ lựa chọn tự sáng tác và xem truyện tranh như một công việc lâu dài. Các nền tảng độc lập như Comicola mở ra hình thức gọi vốn cộng đồng, giúp những dự án như Long Thần Tướng có cơ hội tiếp cận độc giả và đưa chất liệu lịch sử Việt Nam lên trang truyện theo cách mới.

Truyện tranh Việt từ đó dần hình thành hai hướng tương đối rõ: truyện tranh mạng ngắn, hài hước, có độ phổ biến cao và dòng truyện dài theo hình thức xuất bản truyền thống. Một số tác phẩm bắt đầu được công nhận ở bên ngoài Việt Nam, dù điểm yếu về biên kịch và khả năng kể chuyện vẫn khiến nhiều dự án dang dở.

Nếu những giai đoạn trước chủ yếu đặt ra câu hỏi “làm sao để có truyện Việt”, thì ở làn sóng hiện tại, câu hỏi đã dịch chuyển. Khi tác giả Việt ngày càng có nhiều cơ hội sáng tác và xuất bản, điều được quan tâm hơn là họ sẽ tạo ra một phong cách riêng như thế nào.

Đi tìm “ngôn ngữ tạo hình” giữa những ảnh hưởng đã ăn sâu

Với Lâm Hoàng Trúc, tác giả Đường hoa và Mùa hè bất tận, quá trình tìm kiếm ấy không bắt đầu từ việc phủ nhận những gì đã học được từ truyện tranh nước ngoài. Trước khi làm truyện tranh độc lập, cô từng có thời gian dài vẽ bối cảnh cho các dự án hoạt hình Nhật Bản. Vì vậy, ảnh hưởng từ manga và anime gần như là điều không thể tránh khỏi. Khi chuyển sang thực hiện tác phẩm của riêng mình, nữ họa sĩ phải dành nhiều năm để điều chỉnh lại cách tạo hình.

“Để dễ hình dung, nếu mình vẽ một người Việt Nam mà lại mang dáng vẻ quá giống nhân vật trong Detective Conan thì sẽ khá kỳ đúng không? Tôi rất thích manga, anime và cũng không phủ nhận những ảnh hưởng của chúng lên cách vẽ của mình. Điểm hấp dẫn của phong cách này là khả năng cách điệu rất phóng khoáng, đến mức đôi khi mình có thể quên mất nhân vật ngoài đời thực sự trông như thế nào. Nhưng khi làm truyện tranh Việt Nam, tôi phải cân nhắc kỹ hơn ở từng chi tiết tạo hình, xem đâu là yếu tố bị cường điệu quá mức, đâu là chi tiết chưa phù hợp hoặc tạo cảm giác xa lạ, từ đó điều chỉnh để nhân vật và câu chuyện trở nên tự nhiên hơn”, cô chia sẻ.

Với Lâm Hoàng Trúc, việc tìm bản sắc không đồng nghĩa với việc cố ép tác phẩm vào một khuôn mẫu “thuần Việt”. Truyện tranh vẫn là sản phẩm hư cấu, cần sự sáng tạo và thử nghiệm. Điều quan trọng hơn nằm ở cách người vẽ hiểu về chính mình, về môi trường sống và những câu chuyện xung quanh. “Với tôi, ‘tính Việt’ là điểm xuất phát, là nền tảng để mình có thể đi xa hơn và bước vào những thử thách lớn hơn trong sáng tác”, nữ họa sĩ nói.

Nhưng để có được điểm xuất phát ấy, cô cho rằng người sáng tác phải bắt đầu bằng việc nhìn lại bản thân. “Trước khi nghĩ đến chuyện đi xa hơn, tôi phải học cách hiểu chính mình và quan sát kỹ những gì đang diễn ra xung quanh. Tôi cần biết mình đang ở đâu, đang sống trong bối cảnh nào và học cách trân trọng những điều thuộc về hiện tại”. Đó cũng là lý do Đường hoa và Mùa hè bất tận đều lựa chọn những con người Việt Nam trong bối cảnh đương đại. Thay vì tìm kiếm bản sắc bằng những dấu hiệu bề mặt, Lâm Hoàng Trúc đặt trải nghiệm và tâm sự của con người vào trung tâm câu chuyện. “Mỗi câu chuyện với tôi giống như một cuộc đời riêng. Khi bắt tay vào một tác phẩm, tôi luôn dốc hết sức mình cho nó, nên đến lúc câu chuyện khép lại, cảm giác cũng như vừa đi hết một hành trình rất dài”, cô bộc bạch.

Từ quá trình ấy, “ngôn ngữ tạo hình” không còn đơn thuần là vấn đề nét vẽ giống Nhật, Âu hay Mỹ đến đâu. Nó gắn với cách người họa sĩ lựa chọn nhân vật, bối cảnh, câu chuyện và quyết định điều gì trong đời sống Việt Nam xứng đáng được đưa lên trang truyện.

Khi độc giả bắt đầu đòi hỏi nhiều hơn một bức tranh đẹp

Những thay đổi trong cách sáng tác diễn ra đồng thời với sự chuyển động của thị trường. Hơn 2.600 bản đặc biệt của Mùa hè bất tận được bán hết trước ngày phát hành chính thức. Cùng thời điểm, Vạn Nhân Ký - Noãn nhanh chóng đạt hơn 1.000 bản đặt trước, khiến nhà xuất bản phải in 2.000 bản và tính tới kế hoạch tái bản ngay trong lần đầu ra mắt.

Theo bà Thân Trọng Thanh Quỳnh, Trưởng phòng bản quyền của Du Bút, cách độc giả tiếp cận truyện tranh cũng đang thay đổi. Người đọc không còn chỉ mua truyện bằng phần “nhìn” mà ngày càng quan tâm đến phần “đọc”. Việc dễ dàng tiếp xúc với nhiều tác phẩm chất lượng được thế giới công nhận cũng khiến kỳ vọng dành cho truyện tranh trong nước cao hơn.

Ở phía người làm sách, sự xuất hiện của các đơn vị độc lập như Du Bút Books hay Crabit Kidbooks mở thêm không gian cho những phong cách khác nhau và những tác phẩm hướng tới độc giả trưởng thành. Việc họa sĩ kết hợp với người viết kịch bản cũng dần phổ biến hơn. Sau dịch COVID-19, các cuộc thi truyện tranh trực tuyến phát triển mạnh. Bên cạnh con đường xuất bản truyền thống, một số họa sĩ còn tìm được công việc ổn định qua Webtoon và những đơn hàng quốc tế.

Những điều kiện đó giúp truyện tranh Việt bước sang một giai đoạn khác. Tác giả không chỉ có thêm nơi để đưa tác phẩm tới độc giả mà còn có nhiều lựa chọn hơn để theo đuổi công việc sáng tác lâu dài. Và từ thị trường trong nước, một số tác phẩm bắt đầu đi xa hơn.

Từ sân nhà đến những thị trường mới

Mùa hè bất tận sau khi được đón nhận tại Việt Nam đã được xuất bản tại Ý và chuẩn bị có phiên bản tiếng Pháp. Việt Nam cũng đã có mặt trên bản đồ Hội sách Thiếu nhi Bologna 2026. Tại Liên hoan Truyện tranh Quốc tế Philippines 2025, đại diện nhà xuất bản độc lập Du Bút được mời làm diễn giả, chia sẻ về bức tranh truyện tranh Đông Nam Á trước hàng trăm chuyên gia và họa sĩ quốc tế.

Nếu nhìn lại hành trình từ thời điểm thị trường Việt Nam chủ yếu đọc những bản dịch truyện nước ngoài, đây là một thay đổi đáng kể. Từ vị trí tiếp nhận, các tác giả và nhà xuất bản Việt bắt đầu đưa chính tác phẩm của mình đến thị trường khác. Tuy nhiên, việc xuất hiện ở nước ngoài chưa có nghĩa truyện tranh Việt đã thoát khỏi những áp lực ngay tại sân nhà. CEO Comicola Nguyễn Khánh Dương thẳng thắn nhìn nhận: “Thực tế, áp lực cạnh tranh là rất lớn khi trên thị trường có quá nhiều bộ truyện tranh nước ngoài chất lượng. Vì vậy, tác giả Việt phải nỗ lực nhiều hơn để thuyết phục độc giả đại chúng dành sự quan tâm và cho truyện Việt một cơ hội.”

Đó cũng là thử thách lớn của làn sóng truyện tranh hiện tại. Sau nhiều năm giải quyết những bài toán về bản quyền, xuất bản và cơ hội tiếp cận độc giả, tác giả Việt phải đối diện trực tiếp với chất lượng của những tác phẩm nước ngoài vốn đã có vị trí vững chắc trên thị trường. Muốn được lựa chọn, một tác phẩm không thể chỉ dựa vào việc “là truyện Việt”. Họa sĩ phải tiếp tục hoàn thiện kỹ năng tạo hình, người viết phải nâng chất lượng biên kịch và toàn bộ tác phẩm cần đủ sức giữ độc giả ở lại với câu chuyện. Trong cuộc cạnh tranh ấy, “ngôn ngữ tạo hình” riêng vừa là bài toán sáng tạo, vừa là cách để truyện tranh Việt định vị mình.

Từ những trang biếm họa trên báo chí, qua thời kỳ truyện tranh ngoại nhập tạo nên những cơn sốt, những thử nghiệm ban đầu của tác giả trong nước đến thế hệ họa sĩ đang đưa tác phẩm ra ngoài biên giới, truyện tranh Việt đã trải qua gần một thế kỷ với nhiều lần đứt quãng và bắt đầu lại.

Ngày hôm nay, việc có thể vẽ và xuất bản một bộ truyện Việt không còn là đích đến cuối cùng. Khi cánh cửa thị trường đã rộng hơn, câu hỏi khó hơn nằm ở phía trước: làm thế nào để một tác phẩm, khi đặt cạnh hàng nghìn bộ truyện đến từ những nền công nghiệp phát triển, vẫn khiến người đọc nhận ra tiếng nói của người làm truyện Việt.