Đồng bằng sông Cửu Long hướng tới thích ứng bền vững trước thách thức biến đổi khí hậu
(Sóng trẻ) - Sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán và xâm nhập mặn đang tạo sức ép ngày càng lớn lên đời sống, sản xuất tại Đồng bằng sông Cửu Long. Trước những thách thức đan xen, khu vực này đang triển khai nhiều giải pháp từ đầu tư hạ tầng thủy lợi, kiểm soát nguồn nước đến chuyển đổi mô hình sản xuất và tăng cường ứng dụng công nghệ.
Những sức ép ngày càng rõ trên vùng châu thổ
Đồng bằng sông Cửu Long là khu vực có vai trò quan trọng đối với sản xuất nông nghiệp, thủy sản và an ninh lương thực của cả nước. Tuy nhiên, những năm gần đây, khu vực này liên tục đối mặt với các hiện tượng cực đoan như hạn hán, xâm nhập mặn, sạt lở bờ sông, bờ biển và ngập úng do triều cường.
Theo thông tin được Cổng Thông tin điện tử Chính phủ đăng tải tháng 5/2026, số liệu đo đạc của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy mức độ sụt lún tại Đồng bằng sông Cửu Long trong 5 năm gần đây dao động từ dưới 5cm đến trên 10cm. Từ năm 2016 đến thời điểm bài viết được công bố, toàn vùng ghi nhận 812 điểm sạt lở với tổng chiều dài hơn 1.210 km; trong đó có 315 điểm đặc biệt nguy hiểm, với chiều dài 619 km.
Những con số này phản ánh sức ép lớn đối với hạ tầng, khu dân cư, đất sản xuất và hệ sinh thái ven sông, ven biển. Tại nhiều địa phương, sạt lở không chỉ làm mất đất mà còn đe dọa trực tiếp nhà ở, đường giao thông và sinh kế của người dân.
Bên cạnh đó, hạn hán và xâm nhập mặn tiếp tục là thách thức lớn trong mùa khô. Khi nguồn nước ngọt suy giảm, hoạt động sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của người dân đều chịu tác động. Những thay đổi về dòng chảy từ thượng nguồn, suy giảm phù sa, khai thác cát và nước ngầm cũng làm gia tăng áp lực lên hệ thống sông ngòi trong vùng.
Hơn 32.000 tỷ đồng cho các dự án ứng phó sạt lở, hạn mặn
Trước tình hình trên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long đang triển khai 8 dự án trọng điểm với tổng vốn hơn 32.000 tỷ đồng trong giai đoạn 2026-2030 nhằm ứng phó với sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán và xâm nhập mặn.
Theo thông tin từ Cổng Thông tin điện tử Chính phủ ngày 10/5/2026, tổng kinh phí của các dự án là 32.593 tỷ đồng. Các dự án được kỳ vọng góp phần tăng cường khả năng bảo vệ khu dân cư, hạ tầng và hoạt động sản xuất trước tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu.
Đây là nguồn lực quan trọng để xử lý những điểm nóng về sạt lở, thiếu nước và kiểm soát mặn. Tuy nhiên, đầu tư công trình chỉ là một phần của bài toán thích ứng. Với đặc điểm địa hình thấp, mạng lưới sông ngòi dày đặc và phụ thuộc nhiều vào nguồn nước liên vùng, Đồng bằng sông Cửu Long cần các giải pháp có tính hệ thống, gắn với quy hoạch và điều kiện sinh thái từng khu vực.
Kết luận số 26-KL/TW ngày 24/4/2026 của Bộ Chính trị về phòng, chống sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán và xâm nhập mặn vùng Đồng bằng sông Cửu Long giai đoạn 2026–2035 nhấn mạnh định hướng chủ động thích ứng, tôn trọng quy luật tự nhiên. Văn bản cũng chỉ ra những nguyên nhân đan xen, trong đó có biến đổi khí hậu, thay đổi dòng chảy từ thượng nguồn, khai thác cát và khai thác nước ngầm vượt khả năng bổ cập tự nhiên.
Chuyển đổi sản xuất để thích ứng với điều kiện nguồn nước
Một trong những hướng đi quan trọng là điều chỉnh mô hình sản xuất theo điều kiện sinh thái và khả năng cung cấp nước của từng địa phương. Thay vì duy trì một phương thức canh tác cố định, người dân cần được hỗ trợ tiếp cận các mô hình sản xuất phù hợp với tình trạng hạn, mặn và biến động nguồn nước.
Trong những khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn, việc bố trí mùa vụ, lựa chọn giống cây trồng, vật nuôi và phương thức sử dụng nước cần dựa trên dự báo khí tượng thủy văn. Cùng với đó, việc phục hồi rừng ngập mặn, bảo vệ hành lang sông và hạn chế khai thác tài nguyên vượt ngưỡng có vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái.
Tại hội thảo về an ninh nguồn nước trong bối cảnh El Niño và biến đổi khí hậu tổ chức tại TP.HCM ngày 6/11/2026, PGS.TS. Nguyễn Văn Hồng, Phó Phân viện trưởng Phân viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, nhận định El Niño cường độ mạnh nếu xuất hiện đồng thời với xu thế nóng lên toàn cầu có thể làm trầm trọng thêm tình trạng hạn hán và suy giảm nguồn nước. Những thách thức chính gồm thiếu hụt lượng mưa, suy giảm dòng chảy và xâm nhập mặn tiến sâu vào nội đồng.
Tăng cường dự báo, quản lý nguồn nước bằng công nghệ
Cùng với các giải pháp hạ tầng và chuyển đổi sản xuất, ứng dụng công nghệ trong quản lý nguồn nước được xem là hướng đi cần thiết. Hệ thống quan trắc, dữ liệu khí tượng thủy văn, bản đồ cảnh báo xâm nhập mặn và công cụ dự báo có thể hỗ trợ chính quyền, doanh nghiệp và người dân chủ động hơn trong việc điều chỉnh kế hoạch sản xuất.
Tại hội thảo ngày 6/11/2026, các chuyên gia cũng trao đổi về việc kết hợp đầu tư hạ tầng thủy lợi, chuyển đổi canh tác và chuyển đổi số để bảo vệ an ninh nguồn nước vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi dữ liệu được cập nhật, liên thông và chuyển hóa thành thông tin dễ sử dụng. Người dân cần nhận được cảnh báo kịp thời, dễ hiểu về thời điểm mặn xâm nhập, khả năng thiếu nước và phương án ứng phó phù hợp với từng khu vực.
Bên cạnh đó, công tác quản lý cần tăng cường phối hợp giữa các địa phương trong vùng và các cơ quan liên quan đến lưu vực sông Mekong. Nguồn nước không bị giới hạn bởi địa giới hành chính, do đó những giải pháp riêng lẻ khó có thể giải quyết triệt để các vấn đề liên vùng.
Thích ứng dài hạn cần đặt người dân ở vị trí trung tâm
Những thách thức mà Đồng bằng sông Cửu Long đang đối mặt không thể giải quyết chỉ bằng các công trình ngăn mặn, chống sạt lở hay những đợt hỗ trợ ngắn hạn. Bài toán dài hạn đòi hỏi sự kết hợp giữa quy hoạch, đầu tư hạ tầng, bảo vệ hệ sinh thái, chuyển đổi sản xuất và nâng cao năng lực thích ứng của cộng đồng.
Đối với người dân, khả năng tiếp cận thông tin dự báo, vốn, kỹ thuật và các mô hình sinh kế phù hợp có ý nghĩa trực tiếp. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khó khăn về ngôn ngữ. Theo TS. Trần Văn Miều - Trưởng ban Truyền thông môi trường, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam cho biết: "Kết quả nghiên cứu khoa học thường được viết dưới dạng báo cáo kỹ thuật, nhiều biểu đồ, số liệu khô khan. Không phải phóng viên nào cũng có điều kiện đào sâu, nên việc truyền tải thường rơi vào tình trạng chung chung, thiếu hấp dẫn”.
Đối với chính quyền, việc phân bổ nguồn lực cần dựa trên mức độ rủi ro và đặc điểm của từng địa bàn, tránh đầu tư dàn trải hoặc thiếu liên kết. Đồng bằng sông Cửu Long vẫn có nhiều tiềm năng về nông nghiệp, thủy sản và kinh tế biển. Tuy nhiên, để khai thác những lợi thế đó trong điều kiện khí hậu biến đổi, khu vực cần chuyển từ tư duy chống đỡ từng đợt thiên tai sang thích ứng chủ động và dài hạn.
Đây không chỉ là yêu cầu bảo vệ một vùng kinh tế trọng điểm mà còn là bài toán bảo đảm sinh kế, an ninh nguồn nước và phát triển bền vững cho hàng triệu người dân.


