Những tờ báo ra đời trong bóng tối: Viết báo trong nhà tù Côn Đảo - Những ngòi bút không khuất phục (Kỳ 2)

(Sóng trẻ) - Giữa những bức tường nhà giam và sự kiểm soát nghiêm ngặt của cai ngục, những người tù chính trị ở Côn Đảo vẫn tìm cách viết, biên tập và truyền tay nhau từng trang báo. Từ Ý kiến chung, Người tù đỏ đến Sinh hoạt, Xây dựng, hoạt động làm báo đã biến nhà tù thành một không gian học tập, trao đổi thông tin và đấu tranh bằng tri thức. 

Những tờ báo đầu tiên giữa chốn lao tù

Sau cao trào cách mạng 1930-1931, thực dân Pháp liên tục đưa nhiều chiến sĩ cách mạng ra giam giữ tại Côn Đảo. Trong điều kiện lao động khổ sai, thiếu thốn và bị kiểm soát nghiêm ngặt, những người tù chính trị vẫn tìm cách duy trì sinh hoạt tổ chức, học tập và truyền bá tư tưởng cách mạng.

Đầu năm 1932, chi bộ cộng sản đầu tiên tại nhà tù Côn Đảo được thành lập. Bên cạnh việc tổ chức đấu tranh đòi cải thiện chế độ sinh hoạt, quyền học tập và đọc sách báo, các chiến sĩ còn từng bước xây dựng hoạt động báo chí trong nhà tù.

Nhà tù Côn Đảo - nơi nhiều chiến sĩ cách mạng bị giam giữ và tổ chức hoạt động báo chí bí mật. Ảnh tư liệu.
Nhà tù Côn Đảo - nơi nhiều chiến sĩ cách mạng bị giam giữ và tổ chức hoạt động báo chí bí mật. Ảnh tư liệu.

Năm 1934, tờ Bàn góp ra đời theo chủ trương của chi bộ cộng sản trong nhà tù và được nhân thành nhiều bản. Cuối năm 1935, Ý kiến chung xuất hiện tại khám 3, Banh I, sử dụng giấy vở học trò, khổ khoảng 13 x 19 cm.

Điểm đáng chú ý là Ý kiến chung được tổ chức với những chuyên mục tương đối rõ ràng, gồm tin tức, bình luận, xã luận và nghiên cứu lý luận. Báo trở thành diễn đàn để tù nhân trao đổi những vấn đề được đặt ra trong quá trình học tập chủ nghĩa Mác - Lênin, đồng thời thảo luận về tình hình cách mạng Đông Dương.

Để tránh sự kiểm soát, báo được bí mật chuyền tay dưới hình thức những bức thư gửi cho nhau. Từng trang viết vì thế không chỉ mang nội dung thông tin mà còn là phương tiện kết nối những người tù trong các buồng giam.

Từ Người tù đỏ đến Tiến lên: Báo chí trở thành công cụ đấu tranh

Nếu Ý kiến chung tập trung nhiều vào trao đổi lý luận, tờ Người tù đỏ lại hướng đến việc phổ biến kiến thức và thông tin cho đông đảo tù nhân.

Tờ báo ra đời tại khám 5, Banh I, có khổ nhỏ khoảng 9 x 13 cm và được xuất bản hằng tuần. Nội dung tập trung vào tin tức, tình hình đấu tranh và giáo dục lý luận chính trị thông qua hình thức hỏi - đáp. Nguyễn Văn Cừ được giao làm chủ bút, đồng thời là cây bút chính của tờ báo.




Những trang báo viết tay của tù chính trị Côn Đảo được lưu giữ và trưng bày. Ảnh tư liệu.
Những trang báo viết tay của tù chính trị Côn Đảo được lưu giữ và trưng bày. Ảnh tư liệu.

Về sau, Người tù đỏ được chuyển sang khám 6, 7 Banh I và đổi tên thành Tiến lên. Tờ báo trở thành cơ quan thông tin, đấu tranh của chi bộ tù nhân. Trong quá trình biên tập có sự tham gia của các đồng chí Hồ Văn Long, Phạm Hùng và Nguyễn Công Khương, tức Lê Văn Lương.

Không gian nhà tù vốn được thiết kế để cô lập con người, nhưng những tờ báo viết tay lại giúp tù nhân duy trì liên lạc, cập nhật tình hình và tổ chức sinh hoạt chính trị. Báo chí vì thế không chỉ thực hiện chức năng thông tin mà còn góp phần nâng cao nhận thức, củng cố tinh thần đoàn kết và hỗ trợ hoạt động đấu tranh trong trại giam.

Ngày 25/8/1945, khi quân Nhật cuối cùng rời đảo, Đảng ủy nhà tù quyết định xuất bản tờ Độc lập nhằm giải thích đường lối cách mạng và phổ biến chương trình Việt Minh. Nguyễn Công Khương, tức Lê Văn Lương, được giao phụ trách. Báo được in thạch trên giấy học trò, mỗi lần khoảng 20 bản.

Đây là một dấu mốc đặc biệt: từ những ấn phẩm phải bí mật chuyền tay, báo chí của tù chính trị đã có thể xuất hiện công khai giữa nơi từng được xem là “địa ngục trần gian”.

Sinh hoạt và Xây dựng: Những tòa soạn không có máy in

Hoạt động báo chí trong nhà tù Côn Đảo tiếp tục được duy trì qua nhiều giai đoạn. Đặc biệt, trong những năm 1972-1973, phong trào làm báo phát triển mạnh tại Trại 6B, nơi giam giữ nhiều tù chính trị.

Ngày 20/11/1972, tờ Sinh hoạt ra số đầu tiên tại Trại 6B. Nội dung không chỉ có tin tức và xã luận mà còn bao gồm bút ký, hồi ký, thơ, truyện ngắn và các sáng tác văn nghệ. Những bài viết được ghi bằng tên viết tắt hoặc không ghi tên nhằm bảo đảm an toàn cho người tham gia.





Tập san Sinh hoạt và Xây dựng được biên soạn, phát hành trong nhà tù Côn Đảo. Ảnh tư liệu.
Tập san Sinh hoạt và Xây dựng được biên soạn, phát hành trong nhà tù Côn Đảo. Ảnh tư liệu.

Từ nhu cầu trao đổi thông tin và học tập ngày càng lớn, nội san Xây dựng được tổ chức như cơ quan ngôn luận chung của Đảng ủy Trại 6B. Số đầu tiên ra ngày 10/3/1973. Theo VTV, ấn phẩm này có 10 số chính và 2 số đặc biệt, tập hợp các bài viết về chính trị, văn hóa, văn nghệ và hoạt động trong trại.

Công việc sản xuất báo được phân công tương đối rõ ràng. Người phụ trách nội dung đặt bài, biên tập và duyệt bài; người khác đảm nhiệm viết tít, vẽ minh họa, trình bày bìa và chép lại bản hoàn chỉnh. Do không có điều kiện in ấn, các bản báo được viết tay, nhân thành nhiều cuốn để tù nhân chuyền nhau đọc.

Theo hồi ức của Trung tướng Châu Văn Mẫn, người từng tham gia bộ phận trình bày báo, số đầu tiên chỉ có hai cuốn. Tuy nhiên, do số lượng người đọc đông, báo được nhân lên thành năm cuốn để đáp ứng nhu cầu. Những người có chữ viết đẹp được lựa chọn chép lại nội dung, bảo đảm các bản có thể đọc được sau nhiều lượt chuyền tay.

Khâu cất giấu cũng đòi hỏi sự cẩn trọng. Báo được cuộn lại, bọc kín trong túi nilon rồi giấu dưới nền phòng giam. Việc chuyển báo giữa các phòng thường được thực hiện khi tù nhân có cơ hội ra sân hoặc trong những hoạt động sinh hoạt chung.

Những chi tiết ấy cho thấy một tòa soạn đặc biệt đã hình thành ngay trong nhà tù: không máy in, không phòng biên tập, không phương tiện liên lạc nhưng vẫn có người viết, người duyệt, người trình bày và người phát hành.

Khi không thể viết, người tù vẫn tìm cách đưa tin

Báo chí trong nhà tù Côn Đảo không chỉ tồn tại dưới dạng ấn phẩm viết tay. Trong những giai đoạn bị kiểm soát và đàn áp nghiêm ngặt, tù nhân còn sử dụng hình thức truyền tin bằng lời, thường được gọi là “báo miệng”.

Thông tin được truyền từ phòng giam này sang phòng giam khác, giữa các trại hoặc ra bên ngoài thông qua những cách thức phù hợp với điều kiện thực tế. Theo Báo Quân đội nhân dân, hình thức “phát thanh thông báo” từng được tù nhân sử dụng phổ biến sau khi Hiệp định Paris được ký kết.

Bên cạnh tin tức, thơ ca, âm nhạc và sân khấu cũng trở thành phương tiện truyền tải cảm xúc, động viên tinh thần. Nhiều tác phẩm được sáng tác từ những trải nghiệm trong xà lim, chuồng cọp và cuộc sống tù đày. Báo Sinh hoạt và Xây dựng vì thế không chỉ là nơi đăng tải thông tin mà còn lưu giữ tiếng nói, ký ức và đời sống tinh thần của những người bị giam giữ.

Những ấn phẩm báo chí viết tay được lưu giữ tại Bảo tàng Côn Đảo, trở thành tư liệu về hoạt động đấu tranh của tù chính trị. Ảnh tư liệu.
Những ấn phẩm báo chí viết tay được lưu giữ tại Bảo tàng Côn Đảo, trở thành tư liệu về hoạt động đấu tranh của tù chính trị. Ảnh tư liệu.

Từ những tờ báo đầu tiên trong thập niên 1930 đến nội san Xây dựng năm 1973, hoạt động báo chí tại Côn Đảo đã trải qua nhiều biến động. Có những giai đoạn báo được viết và chuyền tay, có thời điểm phải chuyển sang hình thức truyền tin bằng lời. Nhưng dù phương thức thay đổi, nhu cầu được biết, được trao đổi và được cất lên tiếng nói vẫn luôn hiện diện.

Những trang báo ấy ngày nay là tư liệu lịch sử quý giá, phản ánh một phương diện ít được nhìn thấy của nghề báo: khả năng duy trì hoạt động thông tin ngay cả khi người viết bị tước đoạt tự do và phương tiện tác nghiệp.

Cùng chuyên mục

Đừng bỏ lỡ
Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Tin nổi bật2 tuần trước

(Sóng trẻ) - Gần 30 năm qua, có một lớp học không tiếng trống trường, không yêu cầu giấy khai sinh, không thu một khoản học phí vẫn đều đặn duy trì mỗi ngày. Từ những ngày đầu tiên, cô đã kiên trì, đồng hành cùng các em trong hành trình tiếp cận tri thức

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Tin nổi bật3 tuần trước

(Sóng trẻ) - Nằm trên góc phố nhỏ tại phường Vĩnh Hưng (Hà Nội), cửa hàng bánh cuốn Thanh Trì cô Lan níu chân thực khách bởi sự dân dã, đậm đà bản sắc ẩm thực Hà Thành.

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Tin nổi bật3 tuần trước

(Sóng trẻ) - Sự phát triển của công nghệ và các nền tảng số đang làm thay đổi cách công chúng tiếp cận nghệ thuật truyền thống. Trước những chuyển động ấy, cải lương cũng đứng trước bài toán thích ứng với phương thức tiếp cận mới, nhằm gìn giữ những giá

XEM THÊM TIN

SỰ KIỆN NỔI BẬT

TIN ẢNH

XEM NHIỀU NHẤT

TIN NỔI BẬT

DIỄN ĐÀN