Lời giải nào cho bài toán trùng tu di tích hiện nay?

(Sóng trẻ) - Mỗi di tích là “chứng nhân” lưu giữ dấu ấn lịch sử, văn hóa qua các thời kỳ. Dù công tác bảo tồn ngày càng được quan tâm, việc trùng tu vẫn đối mặt nhiều thách thức khi ranh giới giữa sửa chữa và gìn giữ giá trị nguyên gốc là mong manh.

Việc trùng tu để vừa bảo đảm giá trị kiến trúc, thẩm mỹ, vừa tăng khả năng chống chịu trước tác động của thời gian không hề đơn giản. Thực tế cho thấy, không ít di tích sau trùng tu đã bị biến dạng, thậm chí đánh mất những yếu tố nguyên gốc do can thiệp thiếu cơ sở khoa học. Điều này đặt ra yêu cầu cần nhìn nhận lại cách thức bảo tồn hiện nay, nhất là trong bối cảnh đô thị hóa và nhu cầu sử dụng ngày càng gia tăng, nhằm đảm bảo di tích được gìn giữ đúng với giá trị vốn có.

Để làm rõ vấn đề này, phóng viên đã có cuộc trao đổi với ThS. Đỗ Minh Nghĩa, chuyên gia khảo cổ học với hơn 13 năm kinh nghiệm, hiện công tác tại Viện Bảo tồn di tích (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).

PV: Thưa chuyên gia, anh đánh giá như thế nào về thực trạng các di tích lịch sử - văn hoá như đình, đền, chùa tại Hà Nội hiện nay?

ThS. Đỗ Minh Nghĩa: Hiện nay, hệ thống di tích đình, đền, chùa ở Hà Nội nói chung và khu vực phố cổ nói riêng đang đứng trước nhiều thách thức nghiêm trọng, cả về bảo tồn vật chất lẫn bảo tồn không gian văn hóa.

Thứ nhất, nhiều di tích đang bị xâm lấn về không gian, ví dụ như quán chùa Huyền Thiên, đền Nhân Nội Linh Từ,… Do đặc thù phố cổ có mật độ dân cư cao, nhiều di tích bị sử dụng làm nơi ở, kinh doanh, kho chứa hàng hoặc các hoạt động dân sinh khác. Điều này làm thay đổi cấu trúc không gian vốn có của di tích, ảnh hưởng trực tiếp đến tính toàn vẹn và giá trị lịch sử của công trình. Trong khi đó, theo quan điểm bảo tồn, di tích không chỉ là một công trình đơn lẻ mà còn bao gồm cả không gian, môi trường và bối cảnh lịch sử gắn liền với nó.

Thứ hai, nhiều di tích bị xuống cấp về mặt vật chất. Phần lớn đình, đền, chùa ở Hà Nội được xây dựng bằng vật liệu truyền thống như gỗ, ngói, đất nung, vốn rất nhạy cảm với điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm. Theo thời gian, các cấu kiện như cột, xà, kẻ, bẩy trong hệ khung gỗ chịu lực bị mục, cong vênh hoặc hư hỏng, làm ảnh hưởng đến độ bền vững của công trình.

Thứ ba, một thực trạng đáng lo ngại là việc tu bổ, sửa chữa thiếu tính khoa học, làm mất đi tính nguyên gốc của di tích. Theo cá nhân tôi, bảo tồn là phải giữ gìn tối đa các thành phần gốc và đảm bảo tính xác thực lịch sử của di tích. 

PV: Thưa anh, như vậy công tác bảo tồn, trùng tu di tích hiện nay đang gặp những trở ngại, khó khăn gì?

ThS. Đỗ Minh Nghĩa: Khó khăn lớn nhất hiện nay là mâu thuẫn giữa bảo tồn và nhu cầu phát triển đô thị, dân sinh. Chúng ta biết rằng, di tích là một loại hình di sản đặc biệt, tồn tại ngay trong môi trường sống của cộng đồng, không thể tách rời khỏi xã hội như hiện vật trong bảo tàng. Chính vì vậy, di tích luôn chịu tác động từ các yếu tố tự nhiên, môi trường và đặc biệt là con người. Một số khó khăn cụ thể gồm:

Thứ nhất, thiếu hồ sơ khoa học đầy đủ về di tích. Nhiều di tích chưa được khảo sát, đo vẽ, nghiên cứu một cách hệ thống, dẫn đến khi tu bổ không xác định rõ đâu là yếu tố gốc, đâu là yếu tố bổ sung. Điều này dễ dẫn đến việc thay thế tùy tiện, làm mất dấu tích lịch sử.

Thứ hai, thiếu nguồn lực và chuyên môn chuyên sâu. Công tác bảo tồn là một hoạt động đa ngành, đòi hỏi sự tham gia của các chuyên gia khảo cổ, kiến trúc, lịch sử, vật liệu… Nhưng trên thực tế, nhiều dự án tu bổ lại thiếu sự tham gia đầy đủ của các chuyên gia này.

Thứ ba, nhận thức của cộng đồng chưa đầy đủ. Một số nơi vẫn coi di tích đơn thuần là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, nên việc sửa chữa, sơn mới, thay thế cấu kiện diễn ra theo nhu cầu sử dụng mà không quan tâm đến giá trị lịch sử.

Thứ tư, áp lực từ môi trường đô thị. Các yếu tố như ô nhiễm không khí, độ ẩm cao, rung động từ giao thông và xây dựng cũng góp phần làm di tích xuống cấp nhanh hơn.

PV: Thực tế có tình trạng một số địa phương giao việc trùng tu cho đơn vị thiếu chuyên môn, dẫn đến việc lựa chọn vật liệu và phương pháp thi công chưa phù hợp. Theo anh, điều này ảnh hưởng như thế nào đến giá trị, tính nguyên bản của di tích?

ThS. Đỗ Minh Nghĩa: Việc giao công tác trùng tu cho những đơn vị thiếu chuyên môn có thể gây ra những hệ lụy rất nghiêm trọng. Bởi lẽ, thay vì tiếp cận theo hướng bảo tồn, họ thường áp dụng tư duy “xây mới”, dẫn đến những can thiệp thiếu kiểm soát vào cấu trúc gốc của di tích.

Thực tế cho thấy, không ít trường hợp các cấu kiện nguyên bản bị thay thế bằng vật liệu hiện đại như bê tông giả gỗ, thậm chí có nơi còn thay toàn bộ bằng gạch, ngói mới. Những cách làm này không chỉ làm biến dạng cấu trúc truyền thống mà còn làm suy giảm tính xác thực - yếu tố cốt lõi tạo nên giá trị của di tích.

Khi các yếu tố gốc bị thay thế, giá trị lịch sử và khoa học gần như không thể phục hồi. Khi đó, di tích chỉ còn lại phần “vỏ” bên ngoài, đánh mất đi ý nghĩa nguyên bản vốn có.

PV: Vậy thưa chuyên gia, cần có những giải pháp gì để bảo vệ giá trị nguyên gốc của di tích, đồng thời khắc phục tình trạng trùng tu sai cách, tình trạng “bê tông hoá” quá mức của một số di tích?

ThS. Đỗ Minh Nghĩa: Theo tôi, để bảo vệ giá trị nguyên gốc của di tích, cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp. Trong đó, nguyên tắc quan trọng nhất là giữ gìn tối đa các yếu tố gốc và đảm bảo tính xác thực lịch sử của di tích, không làm sai lệch hay thay đổi bản chất của công trình. Việc tu bổ phải dựa trên cơ sở nghiên cứu khoa học, khảo sát kỹ lưỡng, không được làm theo cảm tính hay vì mục đích thẩm mỹ đơn thuần.

Cùng với đó là tăng cường lập hồ sơ khoa học và nghiên cứu di tích. Việc khảo sát, đo vẽ, lập hồ sơ khoa học là cơ sở quan trọng để xác định giá trị, hiện trạng và các thành phần gốc của di tích, từ đó đưa ra giải pháp bảo tồn phù hợp. Đây cũng là cơ sở để quản lý lâu dài và tránh việc tu bổ sai lệch trong tương lai.

Cuối cùng, cần nâng cao nhận thức của cộng đồng. Di tích là một loại hình di sản đặc biệt, tồn tại ngay trong không gian sống và gắn bó chặt chẽ với đời sống xã hội, không thể tách rời như hiện vật trong bảo tàng. Chính vì vậy, cộng đồng đóng vai trò là chủ thể trực tiếp bảo vệ di tích. Do đó, cần đẩy mạnh tuyên truyền để người dân nhận thức rõ di tích là tài sản văn hóa quý giá, không thể tùy tiện sửa chữa hay thay đổi.

Đối với các di tích đã bị trùng tu sai cách thì không thể phục hồi hoàn toàn nhưng vẫn có thể khắc phục từng phần. Trước hết, cần khảo sát và đánh giá lại toàn bộ di tích để xác định các yếu tố gốc còn lại và các phần bị can thiệp sai. Sau đó có thể loại bỏ hoặc điều chỉnh những yếu tố không phù hợp nếu điều kiện cho phép, đồng thời phục hồi có giới hạn dựa trên cơ sở khoa học. Quan trọng hơn là phải dừng việc làm mới tùy tiện và chuyển sang bảo tồn phần còn lại một cách thận trọng để tránh tiếp tục làm sai lệch di tích.

PV: Thưa chuyên gia, trong công tác trùng tu di tích hiện nay, vai trò của đội ngũ chuyên gia và các cơ quan chuyên môn đã được phát huy đến đâu và còn tồn tại những hạn chế nào cần khắc phục?

ThS. Đỗ Minh Nghĩa: Về nguyên tắc, bảo tồn di tích là một lĩnh vực mang tính đa ngành, đòi hỏi sự phối hợp của nhiều chuyên ngành như khảo cổ học, kiến trúc, lịch sử, vật liệu… Tuy nhiên, trên thực tế, vai trò của các chuyên gia và cơ quan chuyên môn vẫn chưa được phát huy đầy đủ.

Không ít trường hợp, chuyên gia chỉ tham gia ở khâu lập hồ sơ, thiếu sự giám sát xuyên suốt trong quá trình thi công. Một số địa phương còn hạn chế về năng lực chuyên môn nhưng lại được trao quyền quyết định, trong khi công tác khảo sát, nghiên cứu - nền tảng để xác định giá trị và yếu tố gốc của di tích chưa được chú trọng đúng mức.

Di tích vốn là những dấu tích hữu hình của lịch sử, rất khó hình thành nhưng lại dễ bị mai một nếu can thiệp sai cách. Vì vậy, việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà còn mang tính lâu dài, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của nhiều cấp, nhiều ngành. Chỉ khi được gìn giữ đúng cách, di tích mới có thể phát huy trọn vẹn giá trị văn hóa, đồng thời trở thành nguồn lực bền vững cho phát triển du lịch.

Cảm ơn những chia sẻ của ThS. Đỗ Minh Nghĩa!