Nét đẹp văn hóa dân gian từ làng tò he ở Xuân La

(Sóng trẻ) - Giữa phố xá ngập tràn đồ chơi nhựa nhấp nháy, tò he làng Xuân La vẫn âm thầm níu chân bao người qua lại. Ẩn sau những que bột rực rỡ là sự bền bỉ gìn giữ một nếp nghề của một di sản văn hóa dân gian hơn 300 năm tuổi.

Sân khấu của tạo hình dân gian

Những ngày cận rằm tháng Tám, phố Hàng Mã bày bán các món đồ chơi nhiều hơn bao giờ hết. Giữa dòng người đông đúc và không gian nhộn nhịp, sạp tò he của chị Nguyễn Thị Chiên (quê gốc tại làng Xuân La, xã Phượng Dực, Hà Nội) nép mình bên vỉa hè, lặng lẽ bán đồ chơi tò he truyền thống.

Hành trang của người thợ tò he bao đời nay không đổi, một chiếc hòm gỗ nhỏ kiêm giá cắm, vài bó que tre vót nhẵn, chậu bột bọc kín trong khăn ẩm và một con dao con. Không biển hiệu, chẳng loa đài quảng cáo, sạp hàng vẫn hút trọn ánh nhìn của các em nhỏ nhờ vào quá trình tạo hình hấp dẫn.

Chỉ mất chừng 2-3 phút, dưới đôi bàn tay thoăn thoắt, nắm bột nếp mộc mạc bỗng chốc hóa thành bông hồng lung linh, chú Tôn Ngộ Không oai phong hay chú lân rực rỡ đón trăng. Từng mẩu bột màu được bứt ra chính xác, nặn, bấm... miết phẳng rồi cuộn tròn trên đầu que nứa một cách thuần thục. 

Sức hút của tò he nằm ở cảm giác háo hức khi được tận mắt nhìn món đồ của mình thành hình. Các bạn nhỏ đứng chờ, chăm chú ngắm nghía màu bột mình thích rồi reo vui khi thấy nhân vật quen thuộc dần hiện ra trên đầu que nứa. Chính khoảnh khắc “thổi hồn vào bột” ấy kéo chậm bước chân của khách mua hàng, biến hè phố thành sân khấu của nghệ thuật dân gian. 

Theo lời truyền miệng của cha ông ta, nghề nặn tò he xuất hiện tại làng Xuân La khoảng thế kỷ XVII. Ban đầu, đây vốn là thứ lễ vật thờ cúng mang tính biểu tượng, được gọi là nghề nặn “con bánh con giống” hay “bánh chim cò”. Người thợ nhào bột nếp thành hình trâu, bò, lợn, gà, nải chuối dâng lên đình chùa dịp hội làng, sau lễ thì chia cho trẻ nhỏ ăn lấy lộc. Tên gọi “tò he” sau này mới hình thành, mô phỏng tiếng kêu vui tai phát ra từ chiếc kèn nhỏ gắn ở chuôi que tò he thời trước.

Kỹ nghệ giã bột của đất Xuân La 

Theo nghề nhà chồng hơn một thập kỷ, chị Nguyễn Thị Chiên thấu hiểu sự công phu phía sau danh xưng nghệ nhân: “Làm tò he, nhìn tay nắn tưởng dễ nhưng công đoạn cốt tử lại nằm ở chiếc cối giã bột từ tờ mờ sáng ở quê. Bột không đạt thì thợ giỏi đến mấy cũng bó tay”.

Chị Chiên cho biết, kỹ nghệ luyện bột của làng Xuân La rất khắt khe. Gạo nếp cái hoa vàng phải pha với gạo tẻ theo tỷ lệ chuẩn tùy mùa: trời nồm bột cần khô ráo, mùa hanh hao lại tăng độ dẻo để tránh nứt nẻ. Sau khi ngâm, xay mịn và luộc chín tới, công đoạn giã đòi hỏi cảm nhận tinh tế nơi đầu ngón tay sao cho khối bột mịn quánh, dẻo dai mà tuyệt đối không dính tay. 

Trò chuyện về nguồn gốc những khối bột sặc sỡ trên bàn, chị Chiên bộc bạch rằng bảng màu tò he vốn là cả một kho tàng kinh nghiệm dân gian. Về làm dâu theo nhà chồng làm nghề, chị được truyền lại cách giã nghệ lấy màu vàng, đồ gấc lấy sắc đỏ, đun lá nếp lấy màu xanh và dùng tro rơm rạ tạo màu đen tuyền.

Dù nhịp sống hiện đại buộc người thợ phải dùng thêm màu thực phẩm an toàn để bắt kịp thị hiếu rực rỡ của con trẻ, nguyên tắc cốt lõi của làng nghề vẫn không hề thay đổi: “Bán cho con trẻ thì chữ tâm phải đặt lên hàng đầu, bột phải sạch, phải lành mới giữ được tiếng thơm của làng nghề”, chị Chiên nhấn mạnh.

Giữ mạch nguồn cho di sản

Khoảng cuối thập niên 1990 đầu những năm 2000, khi làn sóng đồ chơi nhựa ngoại nhập tràn ngập các kệ hàng với giá thành siêu rẻ và mẫu mã biến hóa liên tục, làng nghề Xuân La từng trải qua cơn khủng hoảng trầm trọng. Không ít thợ nặn lành nghề phải cất hòm gỗ vào góc nhà, thậm chí là bỏ nghề. Thế nhưng, sức sống của làng nghề không đứt gãy mà chọn cách tự làm mới để tồn tại. 

Để không bị tụt lại trước thị hiếu mới, thợ nặn Xuân La buộc phải bước ra khỏi những hình mẫu cũ kỹ. Vừa thoăn thoắt tạo hình một siêu anh hùng truyện tranh, chị Chiên bộc bạch: “Mình không thể bắt trẻ con mãi mê hình tượng xưa. Người thợ nay phải linh hoạt. Hình thức thay đổi cho hợp thời, nhưng chất nếp và cái tâm làm nghề thì không bao giờ được phép đổi”. 

Bên cạnh việc mở rộng đề tài tạo hình, nghề tò he ngày nay còn chủ động tìm kiếm những không gian sinh tồn mới. Không còn chỉ là nghề “theo thời” chờ ngày hội làng đầu xuân hay dịp rằm Trung thu, những người thợ Xuân La đã thành lập Câu lạc bộ làng nghề, đưa tò he vào các trường học làm tiết học trải nghiệm ngoại khóa, xuất hiện ở các phố đi bộ, hội chợ triển lãm thủ công mỹ nghệ quốc tế, thậm chí theo chân các đoàn xúc tiến văn hóa ra nước ngoài.

Dù thích ứng nhanh, nghề nặn tò he vẫn vướng rào cản lớn về tuổi thọ sản phẩm. Bột nếp tự nhiên chỉ giữ được vài ngày là khô nứt hoặc ẩm mốc. Để tò he đi xa hơn và trở thành món quà lưu niệm bền lâu, người thợ làng nghề vẫn đang mày mò tìm cách sấy khô, phủ bảo quản mà không làm mất đi độ mềm dẻo đặc trưng của nếp. 

Song hành với bài toán kỹ thuật là câu chuyện truyền nghề. Giữa thời buổi công nghệ số, việc ngồi hàng giờ đồng hồ để nặn tò he không còn là lựa chọn hấp dẫn với thế hệ trẻ. Những người thợ như chị Chiên là một trong số ít kiên trì bám trụ, giữ cho sợi dây liên kết của di sản không bị đứt đoạn.

Mỗi que tò he cắm trên giá gỗ hôm nay không đơn thuần là món đồ giải trí của con trẻ, mà là kết tinh của văn minh lúa nước và óc thẩm mỹ dân gian qua hàng thế kỷ. Giữa phố xá ngập tràn ánh đèn hiện đại, những người thợ Xuân La vẫn bền bỉ dùng đôi tay ấm nặn lại từng mảnh ký ức ngọt ngào, để phong vị mùa trăng xưa không bao giờ phai nhạt.