Góc nhìn đa chiều về sứ mệnh bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc trong kỷ nguyên số

(Sóng trẻ) - Sự phát triển của công nghệ số đang mở ra những phương thức mới để lưu giữ, quảng bá và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, giữa tốc độ lan truyền thông tin và sự giao thoa văn hóa ngày càng mạnh mẽ, nhiệm vụ bảo tồn bản sắc dân tộc không chỉ dừng lại ở việc số hóa di sản mà còn đặt ra yêu cầu giữ gìn tính nguyên bản, trao quyền cho cộng đồng và khơi dậy ý thức tiếp nối văn hóa trong thế hệ trẻ.

Bảo tồn văn hóa trong không gian số: Cơ hội đi cùng thách thức
Trong dòng chảy của toàn cầu hóa, bản sắc văn hóa dân tộc không chỉ được lưu giữ qua những di tích lịch sử, phong tục tập quán hay các loại hình nghệ thuật truyền thống, mà còn hiện diện trong cách cộng đồng nhận diện, thực hành và trao truyền những giá trị thuộc về cội nguồn. Sự phát triển của Internet, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi đáng kể phương thức tiếp cận văn hóa, tạo ra không gian mới để các giá trị truyền thống được lan tỏa rộng rãi hơn.

Nếu trước đây, việc tìm hiểu một loại hình nghệ thuật dân gian thường gắn với trải nghiệm trực tiếp tại địa phương hoặc thông qua các hoạt động trình diễn, thì hiện nay, công chúng có thể tiếp cận những nội dung ấy qua video, podcast, triển lãm trực tuyến và các nền tảng số. Những làn điệu dân ca, trang phục truyền thống, nghề thủ công hay phong tục của các cộng đồng dân tộc có thêm cơ hội tiếp cận nhóm khán giả trẻ và công chúng quốc tế.

Các nền tảng như TikTok, YouTube, Facebook, Zalo cùng công nghệ AI đang tham gia tái cấu trúc cách văn hóa dân gian được thể hiện và tiếp nhận. Nghiên cứu chỉ ra rằng, môi trường số vừa mở rộng khả năng lan tỏa di sản, vừa tiềm ẩn nguy cơ phi ngữ cảnh hóa và làm lệch chuẩn các giá trị văn hóa truyền thống khi nội dung bị tách khỏi bối cảnh thực hành ban đầu.

Thực tế này cho thấy, số hóa không đồng nghĩa với bảo tồn trọn vẹn. Một điệu hát được ghi hình và lan truyền rộng rãi chưa chắc đã bảo đảm những tri thức, nghi lễ, ngôn ngữ và ý nghĩa văn hóa gắn với nó được tiếp nối. Nếu chỉ chú trọng số lượt xem, lượt chia sẻ mà thiếu sự kiểm chứng về nội dung, di sản có thể trở thành một sản phẩm giải trí đơn thuần, mất đi chiều sâu văn hóa vốn có.

Giữ gìn giá trị cốt lõi từ góc nhìn của nhà nghiên cứu
Bàn về những thay đổi của lĩnh vực văn hóa trong kỷ nguyên số, GS.TS Trịnh Sinh, Đại học Văn hóa, cho rằng sự phát triển của không gian truyền thông toàn cầu vừa tạo cơ hội quảng bá hình ảnh đất nước, con người và văn hóa Việt Nam, vừa khiến những thông tin sai lệch, chưa được kiểm chứng có khả năng lan truyền nhanh chóng.

Nhà nghiên cứu văn hóa, GS.TS Trịnh Sinh: “Công nghệ chính là công cụ hỗ trợ xác minh, bảo vệ giá trị di sản trong môi trường truyền thông hiện đại”. Ảnh: NVCC.
Nhà nghiên cứu văn hóa, GS.TS Trịnh Sinh: “Công nghệ chính là công cụ hỗ trợ xác minh, bảo vệ giá trị di sản trong môi trường truyền thông hiện đại”. Ảnh: NVCC.

 

Đáng chú ý, khi đề cập đến việc đưa văn hóa truyền thống đến gần hơn với giới trẻ, GS.TS Trịnh Sinh nhấn mạnh yêu cầu thay đổi phương thức tiếp cận. Theo ông, không thể chỉ dừng lại ở việc giới thiệu hiện vật hay truyền đạt kiến thức theo cách truyền thống, mà cần xây dựng những câu chuyện hấp dẫn xoay quanh di sản, lịch sử và văn hóa dân tộc. Phim ảnh, phim tài liệu và các sản phẩm nội dung số có thể trở thành phương tiện hữu hiệu để chuyển tải những giá trị ấy bằng ngôn ngữ hiện đại, gần gũi và giàu cảm xúc.

Ở góc độ này, nhiệm vụ của người làm công tác văn hóa và truyền thông không đơn thuần là đưa di sản lên các nền tảng số, mà phải bảo đảm tính chính xác, bối cảnh lịch sử và ý nghĩa văn hóa của mỗi nội dung được giới thiệu. Công nghệ có thể giúp một giá trị truyền thống tiếp cận hàng triệu người, nhưng chính tri thức và trách nhiệm của người truyền tải mới quyết định giá trị ấy được tiếp nhận đúng đắn hay không.

Nghệ nhân và cộng đồng - Chủ thể quyết định sức sống của di sản
Nếu công nghệ tạo ra phương tiện lan tỏa thì cộng đồng và những người trực tiếp thực hành di sản mới là chủ thể giữ gìn sức sống của văn hóa truyền thống. Không có sự tham gia của nghệ nhân, người dân địa phương và các thế hệ kế tiếp, nhiều loại hình văn hóa có nguy cơ chỉ còn tồn tại dưới dạng tư liệu lưu trữ.

Câu chuyện bảo tồn nghệ thuật hát Then, đàn Tính của đồng bào Tày, Nùng, Thái là một ví dụ. Đây là loại hình di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 12/12/2019. Đằng sau sự ghi nhận ấy là quá trình gìn giữ, thực hành và truyền dạy bền bỉ của các nghệ nhân trong cộng đồng.

Nghệ nhân biểu diễn hát Then, đàn Tính - loại hình nghệ thuật dân gian gắn bó với đời sống tinh thần của đồng bào Tày, Nùng, Thái. Việc duy trì thực hành và truyền dạy di sản trong cộng đồng là yếu tố quan trọng để những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ. Ảnh: NVCC.
Nghệ nhân biểu diễn hát Then, đàn Tính - loại hình nghệ thuật dân gian gắn bó với đời sống tinh thần của đồng bào Tày, Nùng, Thái. Việc duy trì thực hành và truyền dạy di sản trong cộng đồng là yếu tố quan trọng để những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ. Ảnh: NVCC.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Xuyến, người dân tộc Tày, từng chia sẻ về hành trình đến với hát Then, đàn Tính. Lớn lên trong tiếng hát của bà, của mẹ, bà dần nhận ra những giai điệu quen thuộc ngày càng ít người nhớ đến. Từ đó, bà quyết tâm học hỏi, thực hành và truyền dạy loại hình nghệ thuật truyền thống cho thế hệ sau.

Câu chuyện của nghệ nhân Nguyễn Thị Xuyến cho thấy bảo tồn văn hóa không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan quản lý hay nhà nghiên cứu, mà còn bắt nguồn từ tình yêu, ý thức và sự tự nguyện của chính những người thuộc về cộng đồng văn hóa ấy. Việc ghi hình các tiết mục biểu diễn, xây dựng kho tư liệu số hay quảng bá trên mạng xã hội chỉ thực sự có ý nghĩa khi song hành với hoạt động truyền dạy, thực hành và duy trì không gian văn hóa trong đời sống cộng đồng.

NNƯT Nguyễn Thị Xuyến đã tận tâm truyền đạt những điệu hát Then và tiếng đàn Tính cho thế hệ trẻ, khơi dậy tình yêu và niềm tự hào về di sản văn hóa của dân tộc Tày. Ảnh: NVCC.
NNƯT Nguyễn Thị Xuyến đã tận tâm truyền đạt những điệu hát Then và tiếng đàn Tính cho thế hệ trẻ, khơi dậy tình yêu và niềm tự hào về di sản văn hóa của dân tộc Tày. Ảnh: NVCC.

Từ góc nhìn này, cần tránh cách tiếp cận xem nghệ nhân và người dân địa phương đơn thuần là đối tượng cung cấp tư liệu. Họ phải được tham gia vào quá trình lựa chọn nội dung, giải thích ý nghĩa, xác định giới hạn chia sẻ và giám sát cách di sản được khai thác trên môi trường số. Đây cũng là điều kiện quan trọng để bảo đảm tính xác thực và quyền lợi của cộng đồng chủ thể.

Thế hệ trẻ: Từ người tiếp nhận đến người kiến tạo giá trị văn hóa
Trong môi trường số, giới trẻ có lợi thế về khả năng tiếp cận công nghệ, sáng tạo nội dung và kết nối cộng đồng. Đây là lực lượng có thể tạo ra những cách thức mới để đưa văn hóa truyền thống đến gần hơn với đời sống đương đại. Tuy nhiên, sự quan tâm của người trẻ đối với văn hóa dân tộc không nên chỉ được đo bằng lượt xem hay mức độ tương tác trên mạng xã hội.

Thách thức đặt ra là làm thế nào để sự tò mò ban đầu chuyển thành hiểu biết, tình yêu và trách nhiệm đối với các giá trị văn hóa. Một video giới thiệu trang phục truyền thống có thể thu hút hàng triệu lượt xem, nhưng nếu thiếu thông tin về nguồn gốc, ý nghĩa hoa văn và hoàn cảnh sử dụng, nội dung đó khó có thể giúp người xem hiểu sâu về văn hóa của cộng đồng.

Bởi vậy, việc giáo dục văn hóa cần được đổi mới theo hướng tăng trải nghiệm và khuyến khích sự tham gia. Nhà trường có thể kết hợp các hoạt động tìm hiểu di sản với sản xuất video, podcast, triển lãm trực tuyến hoặc dự án truyền thông do học sinh, sinh viên thực hiện. Các bảo tàng, trung tâm văn hóa và cộng đồng địa phương cũng có thể phối hợp tổ chức hoạt động trải nghiệm, tạo điều kiện để người trẻ trực tiếp gặp gỡ nghệ nhân, tìm hiểu lịch sử và thực hành các loại hình văn hóa truyền thống.

Tuy nhiên, sáng tạo nội dung văn hóa cần đi cùng trách nhiệm kiểm chứng. Việc sử dụng hình ảnh, âm thanh, trang phục hay nghi lễ truyền thống cần được tìm hiểu kỹ về nguồn gốc và bối cảnh. Không nên vì mục đích tạo xu hướng mà tùy tiện biến đổi, cắt ghép hoặc sử dụng các yếu tố văn hóa nhạy cảm khi chưa có sự đồng thuận của cộng đồng liên quan.

Khi được trao cơ hội tham gia thực chất, người trẻ không chỉ là đối tượng tiếp nhận di sản mà còn có thể trở thành lực lượng góp phần tái tạo và lan tỏa bản sắc văn hóa trong đời sống hiện đại.

Cân bằng giữa bảo tồn và khai thác trong kỷ nguyên số
Một vấn đề cần được nhìn nhận đa chiều là ranh giới giữa việc phát huy giá trị văn hóa và khai thác di sản vì mục đích thương mại. Thông qua các nền tảng trực tuyến, nhiều sản phẩm văn hóa truyền thống có thể tiếp cận thị trường rộng lớn, tạo cơ hội phát triển du lịch, kinh tế sáng tạo và sinh kế cho cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, nếu quá chú trọng khả năng thương mại hóa, di sản có nguy cơ bị đơn giản hóa để phù hợp với thị hiếu đại chúng.

Bên cạnh đó, Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý dữ liệu văn hóa, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, chuẩn hóa tư liệu và hỗ trợ các cộng đồng có điều kiện tiếp cận công nghệ. Các nền tảng số cũng cần có trách nhiệm hơn trong việc kiểm soát nội dung sai lệch, bảo vệ dữ liệu và hạn chế việc khai thác trái phép các sản phẩm văn hóa truyền thống.

Quan trọng hơn, mọi hoạt động số hóa và khai thác di sản cần đặt lợi ích của cộng đồng chủ thể ở vị trí trung tâm. Công nghệ chỉ nên là phương tiện hỗ trợ; mục tiêu cuối cùng vẫn là bảo đảm di sản được thực hành, trao truyền và tiếp tục có ý nghĩa trong đời sống.

Bảo tồn bản sắc - Hành trình tiếp nối giữa truyền thống và hiện đại
Trong kỷ nguyên số, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc không phải là giữ nguyên mọi giá trị trong trạng thái bất biến, cũng không đồng nghĩa với việc từ chối những phương thức thể hiện mới. Điều quan trọng là nhận diện được những giá trị cốt lõi cần gìn giữ, đồng thời tạo điều kiện để văn hóa thích ứng với sự vận động của xã hội mà không đánh mất bản chất.

"Không thể bảo tồn một cách máy móc. Văn hóa phải được sống, phải được hòa vào nhịp sống đương đại mà không làm mất đi bản sắc. Điều này chỉ có thể thực hiện khi thế hệ trẻ hiểu và yêu quý văn hóa của mình", NNƯT Nguyễn Thị Xuyến chia sẻ.

Từ nhà nghiên cứu, nghệ nhân đến thế hệ trẻ, mỗi chủ thể đều có một vai trò riêng trong hành trình này. Nhà nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và định hướng nhận diện giá trị; nghệ nhân và cộng đồng duy trì thực hành, trao truyền tri thức; người trẻ tìm kiếm phương thức sáng tạo để văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Trong khi đó, cơ quan quản lý và các nền tảng công nghệ cần tạo dựng môi trường thuận lợi, minh bạch và có trách nhiệm.

Số hóa có thể giúp một di sản vượt qua giới hạn địa lý, nhưng không thể thay thế hoàn toàn không gian thực hành và mối liên kết giữa con người với văn hóa. Một làn điệu dân ca chỉ thực sự được tiếp nối khi vẫn có người hát, người nghe và người truyền dạy; một nghề thủ công chỉ được bảo tồn khi còn người thực hành và có thế hệ kế tục.

Vì vậy, sứ mệnh bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc trong kỷ nguyên số không chỉ là lưu giữ những gì thuộc về quá khứ, mà còn là tạo điều kiện để các giá trị ấy tiếp tục sống trong hiện tại và được trao truyền cho tương lai. Công nghệ có thể mở rộng cánh cửa tiếp cận, nhưng con người và cộng đồng mới là yếu tố quyết định sức sống lâu dài của văn hóa dân tộc.

Cùng chuyên mục

Đừng bỏ lỡ
Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Tin nổi bật1 tuần trước

(Sóng trẻ) - Gần 30 năm qua, có một lớp học không tiếng trống trường, không yêu cầu giấy khai sinh, không thu một khoản học phí vẫn đều đặn duy trì mỗi ngày. Từ những ngày đầu tiên, cô đã kiên trì, đồng hành cùng các em trong hành trình tiếp cận tri thức

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Tin nổi bật3 tuần trước

(Sóng trẻ) - Nằm trên góc phố nhỏ tại phường Vĩnh Hưng (Hà Nội), cửa hàng bánh cuốn Thanh Trì cô Lan níu chân thực khách bởi sự dân dã, đậm đà bản sắc ẩm thực Hà Thành.

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Tin nổi bật3 tuần trước

(Sóng trẻ) - Sự phát triển của công nghệ và các nền tảng số đang làm thay đổi cách công chúng tiếp cận nghệ thuật truyền thống. Trước những chuyển động ấy, cải lương cũng đứng trước bài toán thích ứng với phương thức tiếp cận mới, nhằm gìn giữ những giá

XEM THÊM TIN

SỰ KIỆN NỔI BẬT

TIN ẢNH

XEM NHIỀU NHẤT

TIN NỔI BẬT

DIỄN ĐÀN