Nghệ nhân Phạm Kim Thanh: Gìn giữ nét Việt qua những món đồ tái chế

(Sóng trẻ) -  Hơn 30 năm gắn bó với nghề thủ công, nghệ nhân Phạm Kim Thanh (50 tuổi, Hà Nội) vẫn miệt mài biến những vật dụng đã qua sử dụng thành các sản phẩm hữu ích. Bắt đầu từ niềm yêu thích sáng tạo, chị kết hợp những món đồ cũ với họa tiết thổ cẩm, tạo nên những món đồ mang bản sắc văn hóa Việt Nam.

Phóng viên (PV): Điều gì đã thôi thúc chị bắt đầu làm đồ thủ công từ những vật dụng bỏ đi và kết hợp các yếu tố văn hóa truyền thống vào sản phẩm của mình?

Nghệ nhân Phạm Kim Thanh: Sau khi tốt nghiệp cấp 3, tôi ấp ủ dự định mở cửa hàng bán đồ lưu niệm phục vụ khách du lịch. Trong một lần có cơ hội quan sát người dân tộc tại làng Pà Cò (Phú Thọ) thêu thùa, may vá, tôi nảy ra ý tưởng đưa những chất liệu mang bản sắc văn hóa Việt vào các sản phẩm của mình. 

Do điều kiện kinh tế còn khó khăn, tôi không có nhiều kinh phí để mua những nguyên liệu đắt tiền. Vì vậy, tôi tận dụng những vật dụng mọi người bỏ đi để tạo thành các sản phẩm hữu ích. Ban đầu, tôi sử dụng những đồ vật như bát, đĩa vỡ, chai lọ thủy tinh hay đồ nhựa. Từ đó, tôi tạo hình thành các con vật gần gũi với khách du lịch, sau đó trang trí thêm hoa văn thổ cẩm để tạo điểm nhấn.

PV: Chị thường tìm kiếm và lựa chọn những tấm thổ cẩm được sử dụng trong các sản phẩm của mình như thế nào?

Nghệ nhân Phạm Kim Thanh: Việt Nam có 54 dân tộc với những nét văn hóa và hoa văn đặc trưng. Đa số thổ cẩm tôi sử dụng có nguồn gốc từ các dân tộc ở khu vực miền Bắc, như dân tộc Thái, Mông, Mông Đen... Tuy nhiên, nếu khách hàng có yêu cầu, tôi cũng có thể sử dụng nguyên liệu của các dân tộc ở miền Nam hoặc Tây Nguyên.

Tôi đặc biệt yêu thích những tấm vải cũ, bởi chúng thường có hoa tiết và nét đẹp độc đáo. Phần lớn những sản phẩm này do người lớn tuổi tự thêu nên từng đường kim, mũi chỉ đều chỉn chu. Trong khi đó, hàng sản xuất để bán không có được sự tỉ mỉ như những món đồ làm thủ công phục vụ nhu cầu cá nhân.

Mỗi lần tìm mua nguyên liệu, tôi thường đến các bản làng, trò chuyện với người dân và mua lại những món đồ thổ cẩm cũ mà họ không còn sử dụng. Cách làm này vừa giúp tôi tiết kiệm chi phí, vừa tạo điều kiện để sáng tạo sản phẩm với mức giá hợp lý. 

Khi trang trí, tôi chú trọng việc phối hợp các chi tiết sao cho hài hòa về màu sắc. Chẳng hạn, những gam màu nổi bật như đỏ, xanh có thể kết hợp với nhau để tạo điểm nhấn, giúp sản phẩm bắt mắt hơn và thu hút sự chú ý của khách hàng.

PV: Khi bắt gặp một món đồ cũ, chị thường nghĩ đến việc biến nó thành sản phẩm mới như thế nào?

Nghệ nhân Phạm Kim Thanh: Với những vật dụng đã qua sử dụng, tôi thường quan sát hình dáng ban đầu để tìm ý tưởng sáng tạo.Từ một chiếc giỏ đựng hoa quả bị vứt bỏ, tôi cắt, uốn và tạo hình lại thành một chú voi trang trí. Tương tự, chiếc trống Trung thu bị thủng của trẻ em cũng được tận dụng phần thân để tạo hình thành con bò sau khi tháo bỏ que gõ.

Theo tôi, khách du lịch không quá quan tâm đến loại nguyên liệu được sử dụng ban đầu, họ chú ý nhiều hơn đến cách tạo hình. Tuy nhiên, khi biết được nguồn gốc của những vật dụng, họ thường tỏ ra thích thú hơn. Qua đó, khách hàng cũng hiểu thêm về giá trị của việc tận dụng đồ vật cũ và có thể góp phần bảo vệ môi trường.

PV: Chị đã kết hợp những chất liệu tái chế và họa tiết thổ cẩm như thế nào để tạo nên dấu ấn văn hóa Việt Nam trong các sản phẩm của mình?

Nghệ nhân Phạm Kim Thanh: Thông qua các sản phẩm, tôi mong muốn lan tỏa lối sống biết trân trọng và tận dụng những vật dụng đã qua sử dụng, thay vì vội vàng vứt bỏ những thứ tưởng chừng không còn giá trị. Điều quan trọng, mỗi người cần kiên nhẫn và biết nhìn ra vẻ đẹp trong những món đồ cũ, từ đó tìm cách tái tạo chúng thành những sản phẩm hữu ích.

Bên cạnh đó, các họa tiết thổ cẩm còn góp phần tạo nên dấu ấn văn hóa Việt Nam. Khi du khách nước ngoài mua và mang những món đồ này về nước, họ có thể nhận diện nguồn gốc Việt Nam thông qua các hoa văn đặc trưng. Đặc biệt, khi giới thiệu câu chuyện đằng sau mỗi món đồ, như việc một chiếc đĩa vỡ hay chiếc hộp cũ được tái tạo thành sản phẩm thủ công, họ cũng có thể chia sẻ với gia đình, bạn bè về nét văn hóa và sự sáng tạo của người Việt. 

PV: Chị thường trải qua những công đoạn nào để biến một món đồ bỏ đi thành sản phẩm thủ công hoàn chỉnh?

Nghệ nhân Phạm Kim Thanh: Khi nhặt được những món đồ bị bỏ đi ở bãi rác hoặc trên đường đi làm về, tôi sẽ mang về vệ sinh và lau chùi sạch sẽ. Sau đó, tôi quan sát hình dáng, đặc điểm của từng vật dụng để tìm ý tưởng tạo hình phù hợp. 

Sau đó, tôi sử dụng các vật liệu như sợi sáp để tạo hình và trang trí thổ cẩm lên sản phẩm. Cuối cùng, tôi dùng sợi cói để kết các chi tiết, hoàn thiện món đồ. Như vậy, một sản phẩm thường trải qua khoảng 4-5 bước. Tôi luôn chú trọng thực hiện cẩn thận từng công đoạn để sản phẩm có độ bền cao, hạn chế hư hỏng ngay cả khi bị rơi.

Thời gian hoàn thành phụ thuộc vào kích thước và độ cầu kỳ của sản phẩm. Với những món đồ có nhiều chi tiết hoặc kích thước lớn, tôi thường mất khoảng vài tuần để hoàn thiện. Với những món đồ có kích thước nhỏ, thuận tiện cho khách du lịch mang về nước, tôi có thể hoàn thành trong khoảng một đến hai ngày.

PV: Sau nhiều năm làm nghề, chị nhận thấy những thay đổi nào trong thị hiếu của khách hàng và xu hướng làm đồ thủ công?

Nghệ nhân Phạm Kim Thanh: Nếu như trước kia, khách hàng chưa đặt ra yêu cầu quá cao thì hiện nay, họ quan tâm nhiều hơn đến chất lượng, tính độc đáo và giá trị nghệ thuật của sản phẩm. Thay vì lựa chọn những món đồ sản xuất đại trà, họ có xu hướng tìm kiếm những sản phẩm thể hiện sự sáng tạo và mang ý nghĩa riêng.

Mỗi sản phẩm tại cửa hàng của tôi đều được gửi gắm một câu chuyện hoặc thông điệp nhất định. Hình ảnh 2 chú chim tượng trưng cho quan niệm “đất lành chim đậu”, mang ý nghĩa về hòa bình; hình ảnh 2 con rồng trên đồng xu gợi đến sự thành đạt, may mắn và thịnh vượng. 

PV: Chị mong muốn các bạn trẻ sẽ tiếp nối và phát triển công việc này theo hướng nào?

Nghệ nhân Phạm Kim Thanh: Điều tôi muốn nhấn mạnh, các bạn không nên sao chép nguyên mẫu sản phẩm của người khác. Khách hàng ngày càng tinh tế, nếu các sản phẩm được làm hàng loạt và giống hệt nhau thì sẽ khó tạo được sự thu hút. Các bạn có thể tham khảo ý tưởng ban đầu, nhưng cần tìm ra cách thể hiện và dấu ấn riêng. Theo tôi, điều quan trọng nhất là sự sáng tạo, bởi khi làm quen với các công đoạn và tích lũy kinh nghiệm, mỗi người đều có thể phát triển những ý tưởng của riêng mình.

Bên cạnh đó, tôi mong các bạn chú trọng đưa nét văn hóa Việt Nam vào sản phẩm. Là người Việt, mình cần tạo ra những sản phẩm có bản sắc riêng, không bị nhầm lẫn với sản phẩm của các quốc gia khác. Tôi hy vọng ngày càng có nhiều người cùng tham gia công việc này, vừa tận dụng được những vật liệu cũ, vừa tạo nên những sản phẩm mang dấu ấn sáng tạo và văn hóa của người Việt.

PV: Xin cảm ơn nghệ nhân Phạm Kim Thanh về cuộc trò chuyện. Chúc chị luôn giữ được niềm đam mê sáng tạo và tiếp tục gắn bó với công việc mình yêu thích.