“Vén lớp họa điệp” tôn vinh những đóng góp phía sau nghệ thuật dân gian
(Sóng trẻ) - Lấy cảm hứng từ tranh dân gian Đông Hồ, không gian sắp đặt và tương tác “Vén lớp họa điệp” diễn ra từ ngày 15/11 đến ngày 30/11/2026 tại Hội quán Phúc Kiến (số 40 Lãn Ông, Hà Nội), trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. Do ECUE-VGEM và Nhà Nhiều Cột đồng tổ chức, không gian không chỉ mở ra cách tiếp cận mới với di sản truyền thống mà còn gợi nhắc về những đóng góp âm thầm phía sau mỗi tác phẩm, đặc biệt là lao động chăm sóc và những công việc ít khi được gọi tên.
Một bức tranh dân gian Đông Hồ có thể được nhận diện qua những mảng màu, những đường nét và những lớp giấy điệp đặc trưng. Nhưng phía sau một tác phẩm hoàn chỉnh không chỉ có bàn tay người nghệ nhân, mà đó còn là công sức của nhiều người với những công việc ít khi được nhắc đến, từ vẽ mẫu, khắc ván, giã điệp, pha màu đến in tranh, phơi tranh và đưa tranh ra thị trường. Bên cạnh những công đoạn trực tiếp làm nên tác phẩm còn có những công việc chăm sóc, vun vén gia đình, nuôi dạy con cái, tạo điểm tựa để người làm nghề duy trì hoạt động sáng tạo.
Lấy những lớp lao động ấy làm điểm khởi đầu, “Vén lớp họa điệp” đặt ra câu hỏi về những đóng góp thường bị khuất lấp trong quá trình sáng tạo nghệ thuật, đặc biệt là công việc chăm sóc vốn lâu nay thường được mặc định là trách nhiệm của người phụ nữ.
Những lớp lao động khuất sau một tác phẩm nghệ thuật
Đằng sau một bức tranh Đông Hồ hoàn chỉnh là sự tiếp nối của nhiều công đoạn và sự góp sức của những người trực tiếp làm nghề. Tuy nhiên, những đóng góp ấy không chỉ giới hạn trong quá trình sản xuất mà còn bao gồm cả những công việc chăm sóc, quán xuyến gia đình, đây là những điều kiện giúp người làm nghề duy trì hoạt động sáng tạo.
Theo ông Lê Quang Bình, Giám đốc ECUE, sau khi nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, tương lai của di sản không chỉ phụ thuộc vào nỗ lực gìn giữ nghề của các gia đình hay chính sách hỗ trợ từ Nhà nước, mà còn cần sự tham gia và đồng hành của cộng đồng.
Từ câu chuyện bảo tồn di sản, dự án “Vén lớp họa điệp” mở rộng cách nhìn về những đóng góp phía sau mỗi tác phẩm. Đó không chỉ là công sức của người nghệ nhân hay những người tham gia làm tranh, mà còn có cả những công việc chăm sóc, quán xuyến gia đình và duy trì sinh hoạt thường ngày. Đây là những lao động ít khi được nhắc đến, thường mặc định là trách nhiệm của phụ nữ, nhưng lại góp phần tạo điều kiện để hoạt động sáng tạo và gìn giữ nghề tiếp tục diễn ra.
Khi những điều vô hình được kể bằng ngôn ngữ nghệ thuật
Tại không gian “Vén lớp họa điệp”, những bức tranh Đông Hồ nguyên bản được đặt cạnh các tác phẩm đương đại sử dụng đa dạng chất liệu như giấy dó, lụa, tượng thạch cao và tranh kỹ thuật số.
Theo chia sẻ của giám tuyển Phạm Thủy Tiên, tranh Đông Hồ không chỉ là di sản tạo hình mà còn phản ánh cách thức tổ chức lao động nghệ thuật trong gia đình và cộng đồng. Trong đó, đóng góp của phụ nữ giữ vai trò quan trọng nhưng chưa luôn được ghi nhận tương xứng. Thông qua việc đặt di sản bên cạnh các thực hành nghệ thuật đương đại và gợi mở khái niệm lao động chăm sóc (care work), dự án hướng người xem đến việc nhận diện những công việc âm thầm nhưng thiết yếu đối với hoạt động sáng tạo, từ đó mở rộng đối thoại về mối quan hệ giữa giới, lao động và gìn giữ di sản.
Để di sản tiếp tục được kể bằng tiếng nói hôm nay
Không gian tương tác cũng là nơi thông điệp của “Vén lớp họa điệp” được tiếp nối qua các trải nghiệm của công chúng. Thay vì chỉ quan sát các tác phẩm, người tham gia có thể viết suy nghĩ, lời nhắn lên giấy điệp và góp thêm những mảnh ghép vào không gian sắp đặt. Qua đó, câu chuyện về những đóng góp âm thầm được mở rộng từ di sản truyền thống đến đời sống hiện tại.
Chia sẻ về mục tiêu của dự án, Trần Thị Phương Thảo (22 tuổi), sinh viên Trường Đại học Liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết “Ban tổ chức mong muốn giới thiệu đến công chúng những kỹ thuật và sự khéo léo của người thợ xưa trong quá trình tạo nên các tác phẩm tranh dân gian. Đằng sau mỗi sản phẩm là sự tỉ mỉ, công phu qua từng công đoạn, thể hiện giá trị của lao động thủ công.”
Bên cạnh đó, dự án còn hướng đến việc giúp người trẻ hiểu hơn về ý nghĩa của những ngôi đình trong phố, cũng như nhận diện giá trị của các nghề truyền thống đang dần mai một. Theo Phương Thảo, khi số lượng nghệ nhân tiếp tục gắn bó với nghề ngày càng ít, việc tạo ra những không gian kết nối công chúng với di sản như thế này càng có ý nghĩa trong hành trình tiếp nối và gìn giữ các giá trị văn hóa.
Từ những lớp giấy điệp, màu sắc và hình ảnh dân gian đến các tác phẩm đương đại, “Vén lớp họa điệp” mở ra cách tiếp cận di sản Đông Hồ qua nhiều góc nhìn. Gìn giữ di sản không chỉ là bảo tồn kỹ thuật hay hình thức nghệ thuật mà còn là nhận diện những con người và công việc góp phần duy trì sức sống của di sản. Khi những đóng góp từng chút được nhắc đến và được nhìn nhận, hành trình bảo tồn cũng có thêm cơ hội được tiếp nối trong đời sống hôm nay.


