Cầu Long Biên trước sức ép đô thị hóa: Giữ di sản hay mở đường cho tương lai?
(Sóng trẻ) - Hơn 120 năm tồn tại, cầu Long Biên không chỉ là công trình giao thông bắc qua sông Hồng mà còn là một phần ký ức và diện mạo kiến trúc của Hà Nội. Nhưng cây cầu đang xuống cấp, trong khi hai bên bờ sông Hồng đứng trước những thay đổi lớn về quy hoạch và hạ tầng. Bài toán đặt ra không đơn thuần là trùng tu một công trình cũ, mà là tìm cách dung hòa yêu cầu an toàn, nhu cầu phát triển đô thị và giá trị di sản không thể thay thế.
Cây cầu hơn một thế kỷ giữa thành phố đang đổi thay
Được xây dựng trong giai đoạn 1898–1902 bởi công ty của Pháp, cầu Long Biên dài khoảng 1.600 m, gồm 19 nhịp thép. Khi hoàn thành, đây là cây cầu thép đầu tiên bắc qua sông Hồng, đánh dấu một bước phát triển quan trọng trong hạ tầng giao thông Hà Nội đầu thế kỷ XX.
Trong hơn một thế kỷ, Long Biên đã chứng kiến những biến động lớn của Thủ đô, từ các dấu mốc lịch sử năm 1945, 1954 đến quá trình mở rộng đô thị về phía bờ Đông sông Hồng. Những nhịp cầu, đường ray, lối đi bộ và hình ảnh người dân qua lại mỗi ngày đã trở thành một phần ký ức đô thị được nhiều thế hệ nhận diện.
Tuy nhiên, thời gian và tác động của chiến tranh, thời tiết, hoạt động khai thác đã khiến công trình xuống cấp. Theo Vietnam Pictorial, sau hơn 120 năm, cầu cần được sửa chữa lớn để bảo đảm an toàn và tiếp tục phát huy giá trị kiến trúc, lịch sử, văn hóa.
Ở góc độ giao thông, yêu cầu cải thiện năng lực kết nối giữa hai bờ sông Hồng là có thật. Hà Nội ngày càng mở rộng, nhiều cây cầu mới được xây dựng, các khu đô thị và trục giao thông mới hình thành. Trong bối cảnh đó, việc duy trì một công trình cũ với kết cấu đã chịu nhiều tác động không thể chỉ dựa trên tình cảm hay giá trị biểu tượng. Bảo tồn phải đi cùng đánh giá kỹ thuật, an toàn và phương án sử dụng phù hợp.
Mâu thuẫn giữa bảo tồn và nhu cầu phát triển
Bài toán của cầu Long Biên thể hiện rõ ở hai yêu cầu tưởng như đối lập. Một mặt, công trình cần được bảo vệ như một di sản kiến trúc và cảnh quan đô thị. Mặt khác, thành phố cần hạ tầng giao thông hiện đại, an toàn, đáp ứng nhu cầu đi lại ngày càng tăng.
Năm 2025, Hà Nội phê duyệt dự án hỗ trợ kỹ thuật nghiên cứu phương án cải tạo cầu Long Biên, sử dụng nguồn viện trợ không hoàn lại từ Quỹ FASEP của Bộ Kinh tế và Tài chính Pháp. Nghiên cứu đặt ra ba nhóm nhiệm vụ: khảo sát và phân tích hiện trạng; đề xuất giải pháp sửa chữa trước mắt để bảo đảm an toàn giao thông; đồng thời nghiên cứu các kịch bản sử dụng cây cầu trong tương lai, nhất là khi tuyến đường sắt quốc gia không còn chạy qua đây.
Tại hội thảo quốc tế về nghiên cứu cải tạo cầu Long Biên tháng 9/2025, các chuyên gia đã thảo luận nhiều phương án tương lai. Một số đề xuất tập trung vào việc chuyển đổi công năng, phát triển không gian đi bộ, văn hóa và du lịch; trong đó có ý tưởng thí điểm khai thác một số vòm cầu làm không gian văn hóa, thương mại và triển lãm. Các ý kiến cũng nhấn mạnh ba yêu cầu cần được cân nhắc đồng thời: an toàn kết cấu, hiệu quả giao thông và bảo tồn giá trị di sản.
Điều đáng chú ý là bảo tồn không nhất thiết đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi công năng hiện tại. Một công trình có thể được sửa chữa, gia cố hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng nếu quá trình đó tôn trọng cấu trúc, hình thái và những yếu tố có giá trị lịch sử. Ngược lại, nếu chỉ giữ lại hình thức bên ngoài nhưng thay đổi quá sâu kết cấu và không gian, công trình có nguy cơ trở thành một bản sao của chính nó.
Việc lựa chọn phương án cần dựa trên hồ sơ khảo sát, đánh giá mức độ nguyên gốc của từng bộ phận, khả năng chịu lực, tác động đến cảnh quan và nhu cầu sử dụng lâu dài. Những phương án được đề xuất tại hội thảo mới là cơ sở tham khảo, không đồng nghĩa với quyết định cuối cùng về tương lai cây cầu.
Quy hoạch sông Hồng và áp lực lên không gian di sản
Câu chuyện cầu Long Biên càng trở nên đáng chú ý khi đặt trong bối cảnh quy hoạch hai bên bờ sông Hồng. Ngày 13/11/2026, Hà Nội phê duyệt điều chỉnh tổng thể quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5.000, xác định khu vực này là trục cảnh quan chiến lược, hành lang xanh trung tâm, đồng thời là không gian văn hóa, kinh tế và phát triển đô thị của Thủ đô.
Phạm vi quy hoạch kéo dài khoảng 40 km, đi qua địa bàn 16 phường, xã, hiện có hơn 279.500 cư dân và 123 di tích lịch sử, văn hóa. Quy hoạch đặt mục tiêu kết hợp phát triển đô thị với bảo tồn giá trị lịch sử, văn hóa, làng nghề truyền thống và hệ sinh thái ven sông.
Quy hoạch mới mở ra cơ hội cải thiện không gian công cộng, kết nối hai bờ sông và phát triển các hoạt động văn hóa, du lịch. Nhưng cùng với đó, áp lực lên cảnh quan và các khu dân cư lâu đời cũng tăng lên. Nếu việc mở rộng hạ tầng, xây dựng công trình mới và tổ chức lại không gian thiếu đánh giá tác động di sản, những giá trị gắn với lịch sử hình thành đô thị có thể bị suy giảm.
Vì vậy, bảo tồn cầu Long Biên không thể tách rời việc quản lý toàn bộ cảnh quan xung quanh. Một cây cầu được trùng tu tốt nhưng bị bao quanh bởi những công trình phá vỡ tỷ lệ không gian, tầm nhìn và mối liên hệ với dòng sông vẫn có thể mất đi một phần giá trị. Giá trị của di sản kiến trúc nằm ở mối quan hệ giữa công trình với môi trường và đời sống cộng đồng.


