Hướng đi cho những họa sĩ trẻ để vừa duy trì niềm đam mê, vừa đi xa hơn
(Sóng trẻ) - Tại tọa đàm “Kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo truyện tranh cho người Việt”, họa sĩ Nguyễn Duy Hải đã chia sẻ về hành trình theo đuổi nghề, những khó khăn của họa sĩ trẻ và hướng phát triển bền vững cho truyện tranh Việt Nam.
Trong những năm gần đây, truyện tranh Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội mới khi nhu cầu thưởng thức nội dung bản địa ngày càng tăng, cộng đồng sáng tác trẻ hoạt động sôi nổi hơn, đồng thời các nhà xuất bản, đơn vị đào tạo và nền tảng sáng tạo cũng bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến lĩnh vực này. Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu tích cực, ngành truyện tranh Việt vẫn đối diện với không ít thách thức, từ vấn đề đào tạo, kết nối thị trường đến khả năng thương mại hóa tác phẩm.
Họa sĩ Nguyễn Duy Hải là một trong những gương mặt đang tích cực tham gia vào quá trình xây dựng hệ sinh thái truyện tranh Việt Nam. Anh từng theo học tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam và Đại học Nghệ thuật Bremen, Đức. Từ trải nghiệm cá nhân đến quá trình đồng hành cùng nhiều tác giả trẻ, Nguyễn Duy Hải cho rằng truyện tranh Việt không thiếu người có năng lực, mà cần một hệ sinh thái đủ chuyên nghiệp để phát hiện, nuôi dưỡng và kết nối những tài năng ấy với thị trường.
Chia sẻ với phóng viên và các quý độc giả, anh kể về những câu chuyện xoay quanh hành trình làm nghề, kỹ năng cốt lõi của người sáng tác truyện tranh và những điều kiện cần thiết để người trẻ có thể đi đường dài với đam mê.
PV: Xin chào hoạ sĩ Nguyễn Duy Hải! Thưa anh, trước hết anh có thể giới thiệu đôi nét về bản thân cũng như hành trình sáng tác và làm việc trong ngành truyện tranh của mình?
Hoạ sĩ Nguyễn Duy Hải: Xin chào, tôi là Nguyễn Duy Hải, đồng sáng lập cộng đồng họa sĩ truyện tranh Việt Nam PunkgaMe - một cộng đồng đang hoạt động rất năng nổ trong thời điểm hiện tại. Bên cạnh đó, tôi cũng là một họa sĩ truyện tranh và hiện đang có cơ hội làm việc cùng Nhà xuất bản Kim Đồng.
Hành trình của tôi cũng giống như nhiều họa sĩ truyện tranh khác, bắt đầu từ đam mê. Thời gian đầu, tôi không nhận được nhiều sự ủng hộ từ gia đình. Tuy nhiên, bằng sự nỗ lực và bằng những giá trị thật mà công việc này mang lại, tôi đã dần chứng minh được lựa chọn của bản thân. Điều quan trọng hơn cả là tôi có thể tự tạo ra một không gian đủ tốt để hoạt động, giao lưu và phát triển cùng truyện tranh.
PV: Từ một người yêu thích truyện tranh đến khi trở thành họa sĩ, rồi đồng hành và dẫn dắt một cộng đồng sáng tác, anh đã trải qua những khó khăn như thế nào? Có thành tựu nào khiến anh tự tin hơn trên con đường này không?
Hoạ sĩ Nguyễn Duy Hải: Về khó khăn thì tôi đã trải qua khá nhiều. Khi còn đi học, gia đình từng định hướng tôi theo những ngành học không thật sự đúng với đam mê. Điều đó khiến tôi có một giai đoạn khá “nổi loạn”. Lúc ấy, dù ngồi trong lớp, trong đầu tôi chỉ nghĩ đến chuyện được vẽ. Có những lúc tôi không nghe giảng mà mang giấy ra để vẽ ngay trong giờ học.
Gia đình tôi đã phải suy nghĩ rất nhiều trước khi đồng ý cho tôi theo đuổi đam mê. Bản thân tôi cũng chịu áp lực lớn từ kỳ vọng của bố mẹ. Sau đó, tôi quyết định thi đại học lần thứ hai và đỗ vào Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Khi được học tập trong đúng môi trường mà tôi cảm thấy thuộc về, tôi phát triển rất nhanh. Tôi vừa trau dồi kỹ năng hội họa, vừa sáng tác truyện tranh mỗi ngày. Nhờ có đam mê, tôi gần như không biết mệt.
Sau khi ra trường, tôi đi dạy vẽ một thời gian rồi có giai đoạn rời xa truyện tranh để làm việc trong môi trường doanh nghiệp. Đã có khoảng gần hai năm tôi từng nghĩ đến việc từ bỏ truyện tranh. Tuy nhiên, ngọn lửa ấy đã được khơi lại khi tôi nhận được lời đề nghị từ một “nhà đầu tư thiên thần”. Chính cơ hội đó đã giúp tôi xây dựng cộng đồng PunkgaMe.
Trong quá trình gây dựng cộng đồng, tôi và các đồng nghiệp gặp rất nhiều trở ngại. Tôi không phải nhà tài trợ chính, cũng không có nguồn vốn thật sự dồi dào. Đội ngũ phải đối mặt với nhiều vấn đề liên quan đến nguồn lực hạn chế, cũng như các thay đổi liên tục của thị trường. Dù vậy, bằng sự tâm huyết, nỗ lực và một tầm nhìn đủ rộng, chúng tôi đã xây dựng được những chiến lược phù hợp với nguồn lực của dự án, với năng lượng của đội ngũ vận hành và với nhu cầu của các họa sĩ trẻ.
Điều khiến tôi tự tin là đến hiện tại, PunkgaMe đã trở thành một cộng đồng lành mạnh, có khả năng tạo ra những cơ hội thiết thực cho các bạn họa sĩ. Đó là kết quả của rất nhiều cố gắng và cũng là động lực để tôi tiếp tục đi tiếp.
PV: Từ góc nhìn của một họa sĩ truyện tranh, anh có cảm thấy những người làm sáng tạo truyện tranh hiện nay đang nhận được nhiều sự ủng hộ hơn không?
Hoạ sĩ Nguyễn Duy Hải: Tôi phải thừa nhận rằng ở thời điểm hiện tại, tôi đang nhận được rất nhiều sự ủng hộ và quan tâm từ các đơn vị. Đặc biệt, trong những dự án hợp tác gần đây nhất của Comicola và PunkgaMe, tôi nhận được sự hỗ trợ rất lớn từ Nhà xuất bản Kim Đồng.
Tôi rất hy vọng trong tương lai, truyện tranh Việt Nam sẽ tiếp tục nhận được sự đồng hành từ nhiều đơn vị khác nữa. Đây là điều rất cần thiết để thúc đẩy một nền truyện tranh vẫn còn non trẻ phát triển mạnh mẽ và bền vững hơn.
PV: Có ý kiến cho rằng vấn đề của truyện tranh Việt Nam không phải là thiếu người có năng lực, mà là thiếu một hệ sinh thái đủ mạnh để nuôi dưỡng và phát triển những tài năng đó. Theo anh, chúng ta cần làm gì để giải quyết vấn đề này?
Hoạ sĩ Nguyễn Duy Hải: Từ góc độ của một người làm cộng đồng cho các họa sĩ trẻ Việt Nam, tôi nhận thấy rằng Việt Nam từng có một giai đoạn thị trường sáng tạo của họa sĩ khá trầm. Các bạn gần như không hoạt động nhiều, cũng chưa có một cộng đồng đủ chuyên nghiệp để hỗ trợ và thúc đẩy khả năng của họ.
Khoảng cuối năm 2023, PunkgaMe được thành lập. Từ đó đến nay, chúng tôi đã tổ chức thành công 9 cuộc thi dành cho các họa sĩ trẻ Việt Nam. Hiện cộng đồng có hơn 20.000 thành viên tham gia. Đây là một cộng đồng rất chất lượng, với nhiều tác giả trẻ đã tạo ra những tác phẩm có chuyên môn tốt, thậm chí thu hút được lượng lớn độc giả ủng hộ.
Trong quá trình tổ chức các hoạt động, tôi nhận ra rằng họa sĩ trẻ Việt Nam thật sự rất giỏi. Người Việt có khả năng học hỏi và tiếp thu kinh nghiệm từ các nước có nền công nghiệp truyện tranh phát triển. Điều chúng ta còn thiếu là điều kiện phát triển và động cơ đủ lớn để các bạn có thể đầu tư thời gian, kỹ năng và năng lực của mình vào những tác phẩm có tính bứt phá.
Bên cạnh đó, Việt Nam cũng cần xây dựng một hệ thống giáo dục chuyên nghiệp, tiệm cận chuẩn quốc tế. Độc giả Việt Nam vốn đã quen đọc manga và tiếp xúc với nhiều sản phẩm truyện tranh nhập khẩu, vì vậy tiêu chuẩn thưởng thức chung rất cao. Muốn truyện tranh Việt Nam phát triển, chúng ta cần nâng cấp chuyên môn của các họa sĩ trẻ, không chỉ ở kỹ năng kể chuyện hay sáng tạo hình ảnh, mà còn ở tác phong làm việc chuyên nghiệp để có thể hợp tác với các đơn vị lớn trong và ngoài nước.
Theo tôi, đây là câu chuyện hai chiều. Khi các họa sĩ trẻ chứng minh được năng lực, các đơn vị lớn sẽ nhìn thấy tiềm năng để đầu tư và thúc đẩy. Ngược lại, những đơn vị tham gia vào phát triển thương hiệu và khai thác thương mại cũng sẽ giúp họa sĩ trẻ có thêm nguồn thu nhập, từ đó duy trì niềm đam mê và đi xa hơn với truyện tranh Việt.
PV: Để trở thành một họa sĩ truyện tranh chuyên nghiệp, người mới bắt đầu cần đi theo lộ trình như thế nào? Quá trình ấy thường kéo dài bao lâu?
Hoạ sĩ Nguyễn Duy Hải: Trước hết, chúng ta cần hiểu thế nào là “chuyên nghiệp”. Với tôi, chuyên nghiệp nghĩa là tác phẩm phải đạt đến chất lượng đủ để có người mua, có người sẵn sàng trả tiền, và người sáng tác có thể duy trì điều đó liên tục trong thời gian dài bằng một quy trình làm việc có hệ thống.
Đối với người mới bắt đầu, quá trình học hỏi có thể kéo dài hơn một chút. Trước tiên, các bạn cần có thời gian để trau dồi kỹ năng kể chuyện, bởi bản chất quan trọng nhất của truyện tranh là kể chuyện bằng hình ảnh. Sau đó, các bạn cần nâng cấp khả năng mỹ thuật để tác phẩm đạt chất lượng đủ sức cạnh tranh trên thị trường, đồng thời truyền tải được câu chuyện thông qua nét vẽ.
Khi đã có kỹ năng vẽ và kỹ năng kể tốt, các bạn cần hướng đến việc xây dựng tác phẩm có thông điệp, có kịch bản hấp dẫn và có khả năng thương mại. Nói cách khác, người làm truyện tranh cũng cần nghĩ đến việc chinh phục thị trường.
Ở Việt Nam, nhiều bạn có xu hướng đăng tác phẩm lên các nền tảng mạng xã hội. Đây là một phép thử rất thật, bởi phản ứng của công chúng trên mạng thường trực tiếp và rõ ràng. Sự yêu thích, góp ý, khen chê của độc giả đều có thể trở thành tín hiệu quan trọng. Đó cũng là cơ hội để các đơn vị lớn, từ tư nhân đến nhà nước, phát hiện và khai phá khả năng của các bạn. Quá trình này nhanh hay chậm phụ thuộc vào khả năng học hỏi của từng người. Nếu các bạn học đúng nơi, biết tìm nguồn tư liệu chất lượng và sớm bắt kịp định hướng của những họa sĩ chuyên nghiệp, thời gian học có thể được rút ngắn. Ngược lại, nếu chỉ tự học, tự tìm tòi, quá trình này thường dài hơn vì các bạn phải mất nhiều thời gian để trải nghiệm và tự điều chỉnh.
Theo cá nhân tôi, một người chưa biết gì nhưng đi theo lộ trình đúng hướng có thể cần khoảng hai năm để đạt đến bước đầu của sự chuyên nghiệp. Trong năm đầu tiên, các bạn nên tập trung xây dựng nền tảng kỹ năng chuyên môn thật tốt và cho ra nhiều sản phẩm truyện ngắn, hay còn gọi là one-shot. Đây là phép thử rất tốt với người mới, bởi chỉ với khoảng 30 trang truyện, các bạn đã có thể kiểm chứng chất lượng kịch bản và kỹ năng kể chuyện của mình. Nếu một truyện ngắn có thể chinh phục độc giả, việc sáng tạo những tác phẩm dài hơn là hoàn toàn khả thi.
Sang năm thứ hai, khi đã có kỹ năng xây dựng câu chuyện và phong cách làm việc đủ chuyên nghiệp, các bạn có thể tập trung vào việc chuyển dịch sang môi trường làm việc lớn hơn, hợp tác với các đơn vị xuất bản hoặc đơn vị sáng tạo. Nhiều họa sĩ truyện tranh có tiếng hiện nay cũng có tư duy như vậy: họ có nền tảng chuyên môn tốt và khả năng tạo ra sản phẩm chất lượng cao. Vì thế, theo tôi, hai năm không phải là khoảng thời gian quá dài để một người đặt được nền móng đầu tiên trên con đường trở thành họa sĩ truyện tranh chuyên nghiệp.
PV: Trong bộ kỹ năng của người làm truyện tranh, theo anh điều quan trọng nhất mà các bạn trẻ cần học là gì?
Hoạ sĩ Nguyễn Duy Hải: Theo quan điểm cá nhân tôi, kỹ năng quan trọng nhất chắc chắn là biết cách kể câu chuyện của mình.
Truyện tranh được sáng tạo từ trải nghiệm cá nhân của mỗi người. Dù các bạn có nghĩ ra một ý tưởng hay một chủ đề rất ấn tượng, cách các bạn kể câu chuyện ấy vẫn chứa đựng bản sắc cá nhân, cũng như những điều đến từ cuộc sống xung quanh tôi. Vì vậy, trong thời gian đầu, kỹ năng kể chuyện phải được rèn luyện thật tốt. Ít nhất, độc giả phải hiểu được câu chuyện, nắm được thông điệp và có thể đọc truyện một cách dễ dàng. Sau đó, các bạn mới tiếp tục trau dồi thêm kỹ năng mỹ thuật.
Bản thân tôi khi bắt đầu cũng từng đặt rất nhiều kỳ vọng vào tranh vẽ. Tôi từng nghĩ rằng phải vẽ thật đẹp mới có thể thu hút và gây ấn tượng với người đọc. Tuy nhiên, trong quá trình gặp gỡ nhiều họa sĩ, quan điểm đó của tôi dần thay đổi. Có những họa sĩ vẽ rất cơ bản nhưng câu chuyện của họ thật sự hay. Ngược lại, có những bạn dành rất nhiều thời gian để trau chuốt từng trang, nhưng khi đưa lên mạng xã hội hoặc gửi tới nhà xuất bản, tác phẩm lại được đánh giá là câu chuyện chưa đủ hấp dẫn.
Nếu chỉ có tranh vẽ đẹp, người đọc chưa chắc sẽ tiếp tục đọc những trang sau. Khi đó, tác phẩm có thể giống một tập tranh minh họa hơn là một truyện tranh đúng nghĩa. Truyện tranh cần yếu tố kể chuyện để giữ người đọc ở lại.
Cá nhân tôi cũng như tập thể Comicola, khi nhận bản thảo từ các họa sĩ trẻ, yếu tố mỹ thuật chưa bao giờ là tiêu chí chính để đánh giá. Điều đầu tiên chúng tôi quan tâm luôn là nội dung cốt truyện. Có những bản thảo được vẽ rất chi tiết, thậm chí có bạn chăm chút đến từng chiếc lá trên cây, nhưng nếu nội dung chưa đủ hấp dẫn thì chúng tôi vẫn phải trao đổi để bạn chỉnh sửa cốt truyện.
Ngược lại, đôi khi chúng tôi nhận được những bản thảo có nét vẽ còn sơ sài, thậm chí nếu xét về mỹ thuật thì còn nhiều lỗi cơ bản, bối cảnh hay nét vẽ chưa thật sự chỉn chu. Thế nhưng câu chuyện lại quá hay, khiến cả văn phòng đọc xong đều bật cười và muốn gọi ngay cho tác giả để hỏi chương tiếp theo sẽ diễn biến thế nào. Điều đó cho thấy, khi một tác phẩm ra mắt, nét vẽ tốt có thể tạo ấn tượng ban đầu, nhưng thứ giữ chân độc giả lâu dài vẫn là nội dung. Vì vậy, nếu muốn trở thành tác giả truyện tranh, năng lực kể chuyện là yếu tố rất quan trọng.
PV: Trong truyện tranh, có người mạnh về nội dung, có người mạnh về mỹ thuật. Theo anh, mối quan hệ giữa biên kịch và họa sĩ cần được xây dựng như thế nào để có thể làm việc hiệu quả?
Hoạ sĩ Nguyễn Duy Hải: Cá nhân tôi khá may mắn vì chưa gặp bất đồng lớn với biên kịch đồng hành. Cả hai bên đều có kỹ năng kể chuyện và kỹ năng mỹ thuật ở mức đủ để hiểu được ý của nhau.
Tuy nhiên, tôi nghĩ việc họa sĩ và biên kịch có cái tôi riêng là chuyện rất bình thường. Mỗi người đều có quan điểm riêng về điều gì là tốt nhất cho tác phẩm. Với họa sĩ, hình ảnh phải thế này mới là tốt. Với biên kịch, câu chuyện phải thế kia mới là đúng. Hơn nữa, cách kể chuyện bằng từ ngữ và cách kể chuyện bằng bối cảnh mỹ thuật là hai kiểu tư duy rất khác nhau. Vì vậy, khi cùng thực hiện một tác phẩm, hai bên không phải lúc nào cũng dễ dàng ăn khớp.
Để có thể làm việc “hòa thuận”, theo tôi, cả hai bên đều cần có sự nhượng bộ nhất định. Quan trọng hơn, cần có một thỏa thuận rõ ràng ngay từ đầu trước khi bắt tay vào thực hiện tác phẩm. Đây là lúc tác phong làm việc chuyên nghiệp trở nên rất cần thiết. Khi những người làm nghề có sự chuyên nghiệp, họ mới có thể hợp tác, trao đổi và thống nhất với nhau một cách hiệu quả.
PV: PunkgaMe đang hỗ trợ các họa sĩ trẻ như thế nào trên con đường trở thành họa sĩ truyện tranh chính thống và có thể sống được bằng nghề?
Hoạ sĩ Nguyễn Duy Hải: Những ai quan tâm đến truyện tranh có thể thấy hệ sinh thái của PunkgaMe đang ngày càng mở rộng và liên tục công bố các hợp tác với nhiều đơn vị trên thị trường. Khi chúng ta tạo ra được nhu cầu cho thị trường và cho các đơn vị liên quan, PunkgaMe cũng đồng thời trở thành một cầu nối giữa họa sĩ trẻ và những đối tác tiềm năng.
Một ví dụ là Comicola, một đơn vị lớn mà PunkgaMe đã có cơ hội kết nối sâu sắc. Khi chúng ta làm tốt việc xây dựng giá trị trong nghề, các đối tác tiềm năng sẽ nhìn nhận, đồng hành và hỗ trợ cộng đồng. Mỗi lần gặp gỡ các đơn vị mới, tôi đều trao đổi và giới thiệu với họ về tâm tư, nguyện vọng cũng như tiềm năng của các họa sĩ trẻ trong cộng đồng.
Rất may mắn là những ý tưởng và cảm hứng mà cộng đồng theo đuổi đều nhận được sự ủng hộ. Chẳng hạn, cuộc thi chuyển thể tác phẩm văn học thành truyện tranh do Nhà xuất bản Kim Đồng tổ chức cũng là một gợi ý xuất phát từ tôi và cộng đồng PunkgaMe trong quá trình thảo luận.
Tôi tin rằng khi cộng đồng chứng minh được giá trị và tài năng, chúng tôi hoàn toàn có khả năng trở thành một bên hỗ trợ, giúp tạo ra cơ hội để các bạn trẻ thể hiện bản thân. Mục tiêu xa hơn là giúp các bạn tiến gần hơn đến con đường trở thành họa sĩ truyện tranh chính thống, đồng thời có thể tạo ra thu nhập từ chính đam mê của mình.
PV: Sau tất cả những chia sẻ trên, anh có điều gì muốn nhắn nhủ tới các bạn trẻ đang nuôi dưỡng ước mơ trở thành họa sĩ truyện tranh trong tương lai?
Hoạ sĩ Nguyễn Duy Hải: Tôi có một lời nhắn gửi rất ngắn thôi, chỉ ba chữ: Đừng bỏ cuộc.
Bản thân tôi là người đã phải nỗ lực rất nhiều, thậm chí từng không nhận được sự ủng hộ từ gia đình khi lựa chọn lĩnh vực này. Nhưng có một điều tôi luôn tin rằng tôi có thể làm tốt, đó là tôi rất lì lợm và tôi không bỏ cuộc.
Thế hệ trẻ hiện nay đã có môi trường để hiện thực hóa đam mê thuận lợi hơn rất nhiều so với trước đây. Tôi không kỳ vọng các bạn phải ngay lập tức đạt được thành tựu lớn lao. Nhưng tôi mong các bạn đừng quên lý do vì sao mình đến với truyện tranh, và điều gì khiến mình muốn ở lại với truyện tranh. Tôi không bao giờ quên những ngày chạy thật nhanh về nhà chỉ để ngồi vào bàn sáng tác, hay những đêm đã tắt đèn đi ngủ nhưng bất chợt nảy ra ý tưởng rồi bật dậy để vẽ tiếp. Chính những khoảnh khắc ấy khiến bản thân tôi không bỏ cuộc.
Và các bạn cũng vậy. Nếu các bạn không bỏ cuộc, tôi tin rằng sẽ luôn có ánh sáng ở cuối con đường, có một ngày không xa các bạn sẽ tìm được đúng nơi mà mình thuộc về.
PV: Xin cảm ơn Hoạ sĩ Nguyễn Duy Hải đã dành thời gian cho buổi phỏng vấn ngày hôm nay với những chia sẻ rất chân thành và bổ ích. Chúc anh luôn giữ vững đam mê và phát triển rực rỡ trong sự nghiệp!


