Khởi nghiệp từ khảm trai: Người trẻ khoác áo mới cho nghề xưa
(Sóng trẻ) - Từ những bức tranh, sập gụ, tủ chè có giá hàng trăm triệu đồng, nghệ thuật khảm trai làng Chuôn Ngọ đang được người trẻ đưa vào những món phụ kiện nhỏ như trâm cài tóc, vòng cổ, móc khóa.
Khi khảm trai không chỉ nằm trên những món đồ đắt tiền
Một chiếc trâm cài tóc, chiếc gương nhỏ hay mặt dây chuyền được điểm xuyết bằng những mảnh xà cừ lấp lánh. Ít ai nghĩ rằng, những món phụ kiện quen thuộc ấy lại được chế tác bằng kỹ thuật khảm trai vốn gắn liền với những bức tranh, sập gụ, tủ chè cầu kỳ của làng Chuôn Ngọ (xã Chuyên Mỹ, Hà Nội).
Đó cũng là cách Minh Châu, cô gái sinh ra và lớn lên tại làng nghề khảm trai Chuôn Ngọ, lựa chọn để bắt đầu hành trình khởi nghiệp với Mun Artisan. “Từ khi lên đại học, nhận thấy sự mai một dần của khảm trai ngay từ chính làng của mình từ sau Covid-19, nhiều người trẻ trong làng cũng chuyển sang nghề khác ổn định và có nhiều cơ hội phát triển hơn, từ đó càng khiến nhân lực giữ nghề ngày một hiếm”, Minh Châu chia sẻ.
Trải qua nhiều thế kỷ, Chuôn Ngọ nổi tiếng với kỹ thuật chạm khảm tinh xảo, từ khâu lựa chọn, cưa, mài vỏ trai, vỏ ốc đến việc tạo hình, gắn khảm trên nền gỗ. Chính sự kỳ công trong chế tác cũng khiến những sản phẩm khảm trai thủ công có giá trị cao và tương đối kén khách hàng. Nhận thấy khoảng cách ấy, Minh Châu lựa chọn một hướng tiếp cận khác: không thay đổi kỹ thuật cốt lõi của nghề khảm, mà thay đổi cách ứng dụng và đưa sản phẩm đến người sử dụng.
Đưa chất liệu truyền thống vào ngôn ngữ thiết kế đương đại
Với nền tảng về thiết kế, Minh Châu phát triển Mun Artisan theo hướng kết hợp kỹ thuật khảm trai thủ công và tư duy sáng tạo hiện đại. Thay vì chỉ xem khảm xà cừ là một hình thức trang trí, cô chọn việc đưa chất liệu này trở thành điểm nhấn trong những món phụ kiện mang câu chuyện và thông điệp riêng.
Điều đáng chú ý là sự kết hợp giữa hai thế hệ không chỉ dừng ở việc người trẻ thiết kế, nghệ nhân thực hiện. Kỹ thuật thủ công còn trực tiếp chi phối khả năng hiện thực hóa các ý tưởng sáng tạo.
“Hạn chế lớn nhất mình gặp phải trong quá trình sáng tạo nên các sản phẩm khảm xà cừ là về mặt kỹ thuật. Bởi có nhiều thiết kế mà tưởng tượng và thực tế khác xa nhau”, Minh Châu thừa nhận.
Bên cạnh sản phẩm, thương hiệu Mun Artisan còn chú trọng thay đổi cách tiếp cận khách hàng. Mun Artisan xây dựng hình ảnh trên các nền tảng mạng xã hội, kể câu chuyện đằng sau từng thiết kế và tổ chức các hoạt động triển lãm, pop-up để khách hàng trực tiếp tiếp xúc với sản phẩm.
Nếu trước đây, người mua thường tìm đến những xưởng khảm trai vì nhu cầu sưu tầm hoặc trang trí nội thất, những hoạt động này mở ra cơ hội để khách hàng trẻ biết đến kỹ thuật khảm qua chính các món phụ kiện họ có thể sử dụng hằng ngày.
Để di sản có thêm đời sống mới
Hành trình của Mun Artisan cho thấy một hướng tiếp cận trong việc phát huy giá trị làng nghề: bảo tồn không nhất thiết chỉ là duy trì những mẫu mã đã có, mà còn là tìm thêm không gian ứng dụng cho kỹ thuật truyền thống.
Từ những món đồ có giá trị lớn, chủ yếu phục vụ trang trí và sưu tầm, khảm trai có thể hiện diện trên những vật dụng nhỏ, gắn với phong cách cá nhân của người sử dụng. Cách làm này vừa mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng, vừa đặt ra cơ hội hợp tác giữa người làm thiết kế trẻ và các nghệ nhân lâu năm.
Tuy nhiên, đưa chất liệu truyền thống vào sản phẩm hiện đại mới chỉ là bước đầu. Để hướng đi này có thể phát triển bền vững, người khởi nghiệp còn phải giải quyết những bài toán về chi phí chế tác thủ công, khả năng sản xuất, thị trường tiêu thụ và sự cân bằng giữa tính sáng tạo với giá trị nguyên bản của nghề.
Với Minh Châu, lợi thế lớn là được lớn lên tại chính làng nghề, có cơ hội tiếp xúc với những người thợ giàu kinh nghiệm. Nền tảng ấy giúp cô kết nối hai cách nhìn: một bên là kỹ thuật, sự tỉ mỉ được tích lũy qua nhiều thế hệ; bên kia là nhu cầu đổi mới sản phẩm, hình ảnh và cách tiếp cận thị trường.
Không chỉ dừng lại ở việc tạo ra những món phụ kiện đẹp mắt, hành trình khởi nghiệp của Minh Châu gợi mở một khả năng khác cho làng nghề truyền thống: thay vì chờ người trẻ tìm đến di sản, di sản có thể chủ động bước vào đời sống của họ. Và đôi khi, điểm khởi đầu của sự kết nối ấy chỉ là một chiếc trâm cài tóc nhỏ, mang trên mình kỹ thuật khảm trai đã được gìn giữ qua hàng trăm năm.


