Nghệ nhân Nguyễn Văn Định và hành trình 39 năm giữ gìn tín ngưỡng thờ Mẫu 

(Sóng trẻ) - 39 năm gắn bó với nghi lễ hầu đồng, nghệ nhân Nguyễn Văn Định không chỉ dành tâm huyết cho việc thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu mà còn hướng đến sứ mệnh gìn giữ, bảo tồn và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống. Với ông, di sản chỉ có thể tiếp tục phát huy giá trị khi được cộng đồng trân trọng, thực hành và trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Lưu giữ nét đẹp trong đời sống văn hóa người Việt

Tín ngưỡng thờ Mẫu từ lâu đã trở thành một phần trong đời sống văn hóa, tinh thần của người Việt, thể hiện sự tôn kính đối với các vị Thánh Mẫu và gửi gắm những ước vọng về cuộc sống bình an, hạnh phúc, sức khỏe và may mắn. Năm 2016, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. 

Hầu đồng là một trong những nghi lễ tiêu biểu của tín ngưỡng thờ Mẫu, nơi âm nhạc chầu văn, trang phục truyền thống, động tác múa và các nghi thức tâm linh tạo nên một hình thức diễn xướng dân gian mang đậm bản sắc Việt. Đằng sau vẻ rực rỡ của những bộ trang phục hay giai điệu chầu văn là các câu chuyện văn hóa, lịch sử và quan niệm tín ngưỡng được lưu truyền trong cộng đồng.

Với 39 năm gắn bó với tín ngưỡng thờ Mẫu, nghệ nhân Nguyễn Văn Định nhìn nhận hầu đồng trước hết là một nghi lễ mang ý nghĩa tâm linh đối với người Việt. Từ góc nhìn của người trong cuộc, ông mong muốn những giá trị văn hóa của hầu đồng được nhìn nhận đúng đắn, thay vì đánh đồng nghi lễ truyền thống với biểu hiện mê tín hay việc lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi.

Đối với nghệ nhân Nguyễn Văn Định, hành trình đến với tín ngưỡng thờ Mẫu bắt đầu từ quan niệm về căn duyên, một khái niệm quen thuộc trong đời sống tâm linh của cộng đồng thực hành tín ngưỡng. Nhắc lại cơ duyên trở thành thanh đồng, ông chia sẻ:“Cái cơ duyên của việc hầu thánh là do căn cơ, do cơ duyên chứ không ấn định trước bất cứ điều gì. Tôi đã theo hầu thánh đến năm nay là tròn 39 năm”.

Gần bốn thập kỷ gắn bó cũng là chừng ấy thời gian ông duy trì việc thực hành các nghi lễ truyền thống. Trong số những giá hầu từng thực hành, ông đặc biệt nhắc đến các giá Quan Hoàng Mười, Quan Hoàng Bảy, các giá Chầu và Mẫu Đông Cuông. Mỗi giá hầu mang đến cho ông những cảm nhận riêng về đời sống tâm linh và các hình tượng được tôn thờ trong tín ngưỡng.

Với nghệ nhân Nguyễn Văn Định, sự gắn bó lâu dài với hầu đồng không chỉ thể hiện qua số năm thực hành mà còn qua thái độ trân trọng đối với các nghi lễ và giá trị văn hóa được trao truyền từ nhiều thế hệ. Đặc biệt, khi tín ngưỡng thờ Mẫu ngày càng được công chúng quan tâm, những người thực hành lâu năm như ông cũng đứng trước trách nhiệm góp phần giúp cộng đồng hiểu đúng bản chất, ý nghĩa của di sản.

Sứ mệnh gìn giữ và lan tỏa những giá trị truyền thống

Bên cạnh việc trực tiếp thực hành các nghi lễ hầu đồng, nghệ nhân Nguyễn Văn Định còn tham gia hoạt động bảo tồn và phát huy di sản văn hóa tại địa phương. Ông được giới thiệu là Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bảo tồn văn hóa thờ Mẫu và hát văn tại Đông Anh, Hà Nội. Đặc biệt, ngày 9/5/2026, ông Nguyễn Văn Định chính thức ra mắt với cương vị Chủ tịch Chi hội Di sản văn hóa xã Phúc Thịnh, Hà Nội. Chi hội được thành lập nhằm góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa đặc trưng tại địa phương, trong đó có tín ngưỡng thờ Mẫu, nghệ thuật chèo và hệ thống di tích lịch sử.

Nói về các hoạt động bảo tồn văn hóa thờ Mẫu tại địa phương, nghệ nhân Nguyễn Văn Định luôn coi trọng việc duy trì thực hành nghi lễ hầu đồng. Theo ông, những người có trách nhiệm thực hành tín ngưỡng trước hết cần hiểu và nắm được các nghi lễ truyền thống. Đặc biệt, việc phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu cần đi đôi với bảo vệ bản sắc, tránh những biểu hiện thương mại hóa làm sai lệch ý nghĩa của di sản.

Bên cạnh đó, ông cũng cho rằng cần phải đưa văn hóa thờ Mẫu đến gần hơn với thế hệ trẻ để những người đi sau có cơ hội tìm hiểu, học hỏi và tiếp nối. “Để gìn giữ truyền thống, lối văn hóa của hầu đồng thì trước hết, những người có trọng trách phải biết hầu đồng và quảng bá cho thế hệ mai sau, nhất là lớp trẻ. Đồng thời, muốn tín ngưỡng Tam phủ của người Việt được mở rộng thì những người thực hành phải quảng bá trong nước và quốc tế, để thế hệ sau được học hỏi, gìn giữ những nét đẹp văn hóa tâm linh của người Việt”, nghệ nhân nói thêm. 

Đối với tín ngưỡng thờ Mẫu, việc bảo tồn không chỉ dừng ở duy trì nghi lễ hầu đồng mà còn bao gồm gìn giữ âm nhạc chầu văn, nghệ thuật trang phục, các hình thức diễn xướng và những tri thức văn hóa gắn với hệ thống thần điện. Khi những người trẻ được tiếp cận với các giá trị văn hóa bằng sự hiểu biết và thái độ tôn trọng, di sản sẽ có thêm điều kiện để tiếp tục tồn tại, phát triển trong đời sống hiện đại.

Sau 39 năm theo nghiệp thanh đồng, điều người nghệ nhân hướng đến không chỉ là tiếp tục thực hành những giá hầu quen thuộc, mà còn là mong muốn những nét đẹp văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu được gìn giữ, giới thiệu rộng rãi và trao truyền cho mai sau. Giá trị của di sản chính là cách những người hôm nay trân trọng, gìn giữ và tiếp nối nét đẹp được trao truyền từ thế hệ đi trước.