Nhà báo làm, mạng xã hội hưởng và cách bảo vệ quyền tác giả cho nhà báo thời đại số

(Sóng trẻ) - Trong bối cảnh AI và mạng xã hội bùng nổ, nhiều đơn vị đang có hành vi xâm phạm tác quyền báo chí. Hàng loạt bài viết chuyên sâu, công phu bị sao chép, “ăn cắp” một cách trắng trợn, đẩy nhiều nhà báo vào cuộc chiến bảo vệ tác quyền cho tác phẩm của mình. 

Xoay quanh câu chuyện nhức nhối về bản quyền báo chí trong kỷ nguyên số, phóng viên Trang tin điện tử Sóng trẻ đã có cuộc trao đổi với Nhà báo, ThS. Phạm Quang Trực - Phó Giám đốc Trung tâm sản xuất nội dung Giải trí VTVcab, Đài Truyền hình Việt Nam để cùng nhìn nhận thẳng thắn thực trạng, đồng thời tìm kiếm giải pháp bảo vệ thành quả lao động của các nhà báo hiện nay. 

Phóng viên (PV): Xin chào nhà báo Phạm Quang Trực. Hiện nay, nhiều trang truyền thông, mạng xã hội có thói quen “ăn cắp” chất xám từ nội dung báo chí và thu lại nguồn lợi nhuận lớn từ việc này. Ông có những đánh giá như thế nào về thực trạng này?

Nhà báo Phạm Quang Trực: Với tôi, đây là một thực trạng đáng lo ngại. Các cá nhân, các đơn vị, tổ chức đang sử dụng trái phép nội dung, sản phẩm của các cơ quan báo chí để nhận về những nguồn thu lớn. Trong thời gian qua, tình trạng này diễn ra phổ biến và các tòa soạn, cơ quan báo chí chịu thiệt nhiều vì điều này. 

Cuối tháng 5 vừa qua, Chính phủ Việt Nam đã ban hành những quy định mới về việc siết bản quyền. Vừa qua, nhà nước đã bắt nhiều đơn vị, đối tượng, trong đó có các công ty truyền thông lớn và phát triển mạnh ở Việt Nam có hành vi, hoạt động liên quan tới vấn đề bản quyền nội dung. Có thể thấy, từ khi có những quy định trên, các vấn đề liên quan tới vi phạm bản quyền tác giả trở nên bớt nhức nhối hơn dù vẫn còn tồn đọng các vấn đề vi phạm. 

PV: Theo ông, vi phạm bản quyền nội dung thông tin báo chí bao gồm những hình thức nào?

Nhà báo Phạm Quang Trực: Theo tôi, vi phạm bản quyền nội dung thông tin trên báo chí gồm 2 dạng chính. Hình thức vi phạm phổ biến nhất là sao chép nguyên văn bài viết gốc, bao gồm cả nội dung, hình ảnh, video, phát thanh,... Hình thức vi phạm thứ hai là cắt, ghép rồi “xào nấu”, tái sử dụng những nội dung, sản phẩm gốc của cơ quan báo chí truyền thông thành nội dung của những người đó. Từ đó, đăng tải lại trên nền tảng của họ nhằm kéo tương tác, theo dõi để phát triển kênh, trang nhằm mục đích kinh doanh cá nhân.

PV: Trước thực trạng nhiều cá nhân, tổ chức trên mạng xã hội sử dụng trái phép nội dung, thông tin của cơ quan báo chí tràn lan như vậy, nhà báo, phóng viên sẽ phải đối mặt với những khó khăn như thế nào, thưa ông?

Nhà báo Phạm Quang Trực: Tình trạng “câu trộm” nội dung đang tạo ra chuỗi hệ lụy kinh tế nặng nề cho các nhà báo. Hầu hết các cơ quan báo chí hiện nay đều áp dụng cơ chế doanh thu dựa trên lượt truy cập, tương tác đối với báo điện tử và mạng xã hội, hoặc rating đối với phát thanh, truyền hình. Việc nội dung bị đánh cắp và “xào nấu” trên nhiều nền tảng khiến sản phẩm gốc bị chững lại về lượt xem. Việc không đạt ngưỡng KPI quy định đồng nghĩa với việc tác phẩm không được duyệt nhuận bút, giáng đòn trực tiếp vào sinh kế của những người trực tiếp sản xuất tin bài. 

PV: Theo ông, những hành động như xào nấu, cắt xén thông tin hay xóa logo của cơ quan báo chí của một số cá nhân, tổ chức sẽ gây ra những ảnh hưởng tiêu cực nào tới uy tín của các tòa soạn, cơ quan báo chí?

Nhà báo Phạm Quang Trực: Trước hết, hành vi trên có thể làm các cơ quan báo chí trở nên mất uy tín trong mắt công chúng. Khi nhìn những nội dung bị cắt ghép, làm thay đổi, sai lệch thông tin, họ sẽ đặt ra những câu hỏi như: “Sao trình độ chuyên môn, chất lượng sản phẩm của nhà báo lại kém như thế?”, “Tại sao quá trình kiểm tra, biên tập nội dung lại thiếu sót như vậy?”. Từ đó, họ không còn tin tưởng báo chí nữa, nhưng họ không biết được câu chuyện đằng sau những nội dung có “sạn” mà họ đọc và xem được là nội dung bị đánh cắp, sao chép.

Trong quá trình làm nghề, tôi còn gặp cả những trường hợp họ sử dụng nội dung rồi xóa logo của cơ quan báo chí, có trường hợp cắt xén lời phỏng vấn của chuyên gia dẫn đến hiểu lầm, “giật tít câu views” quá mức hay còn cả trường hợp, dùng nội dung của họ nhưng lại lấy logo của cơ quan báo chí. Tất cả những hành vi đó đều là vi phạm bản quyền và ảnh hưởng trực tiếp tới uy tín của cơ quan báo chí.

PV: Từ những trường hợp trên, ông có nhận thấy nhận thức của người dân về bản chất của chia sẻ thông tin và hành vi vi phạm bản quyền tác giả hiện nay tại Việt Nam có đang bị lẫn lộn hay không và làm thế nào để phân định rạch ròi ranh giới này?

Nhà báo Phạm Quang Trực: Tôi khẳng định thực chất không thể có sự nhầm lẫn bởi Nhà nước đã quy định rõ ràng, vấn đề nằm ở cách hiểu của người sử dụng nội dung. Có 2 vấn đề: thứ nhất là mọi người hiểu luật chưa đúng và thứ hai là mọi người hiểu nhưng vẫn cố tình làm sai. Ranh giới đã phân định cụ thể, rõ ràng. Chia sẻ thông tin là chia sẻ nguyên trạng nội dung bài viết, hình ảnh, video hoặc podcast nào đó lên các nền tảng, dẫn link, dẫn nguồn và có logo của đơn vị đó. Đó là quy định chung, nếu mọi người chia sẻ đúng quy chuẩn như trên sẽ không có sai phạm. 

PV: Đứng trước tình trạng nhiều cá nhân, tổ chức hiểu nhưng vẫn cố tình làm sai, trái quy định như trên, theo ông, các cơ quan báo chí cần có những biện pháp gì để bảo vệ quyền tác giả, đảm bảo chất xám của người làm báo chuyên nghiệp?

Nhà báo Phạm Quang Trực: Theo tôi, trước hết, các cơ quan báo chí cần xây dựng quy trình quản lý dữ liệu chặt chẽ, quản lý các nội dung, sản phẩm của cơ quan báo chí đó. Ở mức độ phóng viên, biên tập viên chỉ được dùng những dữ liệu nhất định, trích xuất để tạo ra các sản phẩm đó cho cơ quan mình, không được sao chép hoặc chuyển ra ngoài. Trong trường hợp muốn chuyển ra ngoài, họ phải có sự phê duyệt, cấp phép từ các cấp lãnh đạo của đơn vị họ đang hoạt động.

Tôi nhận thấy hiện nay, có nhiều tình trạng phóng viên, nhà báo đi tác nghiệp xin nội dung, hình ảnh của nhau mà lãnh đạo các cơ quan không nắm được điều này. Chẳng hạn, phóng viên B xin dữ liệu gốc (ảnh, video) từ phóng viên A. Sau đó, cơ quan B xuất bản bài viết và đăng ký ID nội dung trước. Hệ quả là khi cơ quan A đăng bài, thuật toán của nền tảng số lại nhận diện nhầm và đánh lỗi vi phạm bản quyền đối với chính cơ quan A (chủ sở hữu gốc). Điều này cho thấy rủi ro mất bản quyền lớn nếu tòa soạn quản lý tài nguyên lỏng lẻo. Lúc đó, nếu không chứng minh được quyền tác giả của tác phẩm, cơ quan giữ nội dung gốc có thể dính lỗi vi phạm.

PV: Ngoài những biện pháp trên, theo ông, các cơ quan báo chí cần có thêm các giải pháp về công nghệ như thế nào để siết chặt tình trạng tác phẩm báo chí bị vi phạm quyền tác giả?

Nhà báo Phạm Quang Trực: Để giải quyết bài toán bản quyền, các cơ quan báo chí cần ứng dụng công nghệ như AI, Big Data vào quy trình quản trị dữ liệu. Trước hết, hệ thống phân quyền nội bộ phải được thiết lập chặt chẽ để dữ liệu thô chỉ được dùng cho mục đích xuất bản của chính tòa soạn. Đồng thời, cần triển khai các công cụ nhận diện trùng lặp, đánh dấu bản quyền số nhằm dễ dàng truy vết khi nội dung bị đánh cắp. Việc thiết lập hệ thống giám sát tự động, lưu vết thời gian xuất bản và phối hợp trực tiếp với các nền tảng mạng xã hội sẽ giúp tòa soạn cảnh báo và xử lý vi phạm kịp thời. 

PV: Theo ông, vấn đề đạo đức nghề nghiệp của những người làm báo chí - truyền thông trong việc tôn trọng bản quyền thông tin trên báo chí cần được chú ý ra sao? 

Nhà báo Phạm Quang Trực: Những người hoạt động báo chí như chúng tôi luôn dặn dò nhau rằng đạo đức, uy tín trong nghề nghiệp quan trọng. Một sản phẩm của mình, mình phải tự tạo ra, phải có phương án, có giải pháp cho toàn bộ sản phẩm đó, đảm bảo 100% sản phẩm là chất xám và công sức lao động của mình.

Tôi có kinh nghiệm đi chấm thi tốt nghiệp và các giải về báo chí trong những năm trước. Tôi phát hiện ra nhiều tác phẩm các bạn sinh viên sử dụng nhiều tư liệu cũ xin được từ các cơ quan, đơn vị báo chí khác. Theo tôi, kể cả xin và cơ quan báo chí có cho phép sử dụng nhưng chúng ta cần hiểu rằng một sản phẩm mới của báo chí - truyền thông chỉ được phép sử dụng tư liệu khoảng 20% đổ xuống, đối với các tư liệu đã diễn ra. Hiện tại, chúng ta có thêm AI hay nhiều công nghệ khác làm công cụ hỗ trợ, minh họa cho nội dung, hình ảnh mà chúng ta không có, nếu không quá lạm dụng vẫn có thể chấp nhận được.

Như vậy, người làm báo phải gương mẫu, có trách nhiệm, biết giữ uy tín và thể diện cho cơ quan, tòa soạn nói riêng và cả ngành nghề nói chung. Việc xin tư liệu, thậm chí nặng nề hơn là ăn trộm, đánh cắp tư liệu để tạo ra một sản phẩm khác, đăng tải lên các phương tiện truyền thông là điều không thể chấp nhận được.  

PV: Theo như ông chia sẻ, chúng ta có thêm AI hay nhiều công nghệ khác làm công cụ hỗ trợ, minh họa cho nội dung, hình ảnh mà chúng ta không có. Trong một tác phẩm báo chí có sử dụng trí tuệ nhân tạo, quyền tác giả của bài báo đó có thuộc về nhà báo hay không?

Nhà báo Phạm Quang Trực: Có một sự thật là công nghệ đi trước và luật pháp theo sau. Luật pháp nhiều khi chưa thể theo kịp sự phát triển của công nghệ. Ở Việt Nam, AI và vấn đề bản quyền đấy chưa rõ ràng. 

Tôi thấy rằng, hiện nay có nhiều đơn vị báo chí đang sử dụng và huấn luyện AI để nó đọc được theo giọng các MC nổi tiếng hay và hấp dẫn hơn. Trong vấn đề này, theo tôi, dù luật chưa quy định rõ ràng về quyền tác giả đối với sản phẩm có sử dụng AI nhưng nó vẫn liên quan tới vấn đề đạo đức của người làm báo. 

Khi chúng ta sử dụng giọng của người khác khi chưa có sự đồng ý của họ là không được. Về lâu dài, điều này còn liên quan tới quyền lợi. Chúng ta sử dụng giọng của họ thì phải ghi nguồn và phải trả thù lao cho giọng đọc chúng ta mượn. Tôi mong pháp luật sẽ có quy định rõ ràng về vấn đề đấy.

Bên cạnh đó, việc sử dụng AI tạo ra một phần nào đấy trong tác phẩm còn tùy thuộc từng trường hợp. Nếu đơn vị đó sử dụng AI có bản quyền, có trả phí thì theo tôi, bản quyền thuộc về người đấy vì họ đã trả phí bản quyền. Còn nếu họ sử dụng bản miễn phí sẽ khó để xác định, vì AI nhiều khi cũng sử dụng những thông tin có sẵn trên các nền tảng để cung cấp cho chúng ta. Chính vì vậy, tôi cho rằng các bạn nên sử dụng những ứng dụng, phần mềm AI có bản quyền. Một sản phẩm được tạo ra từ ứng dụng có bản quyền vẫn có thể chấp nhận được.

PV: Thông tin báo chí nên được công chúng và các nền tảng, kênh, trang mạng xã hội khác chia sẻ ra sao để thông tin vẫn được lan tỏa rộng rãi đến nhiều người nhưng không gặp phải các vấn đề liên quan tới vi phạm quyền tác giả, thưa ông?

Nhà báo Phạm Quang Trực: Tôi muốn nhấn mạnh rằng chúng ta phải tuân thủ theo đúng quy định của pháp luật Việt Nam. Khi chia sẻ thông tin, chúng ta phải chia sẻ nguyên trạng, có đường link, có đầy đủ bài viết, hình ảnh, video hoặc thậm chí có cả logo, nguồn của đơn vị, cơ quan báo chí mình lựa chọn chia sẻ. 

Chúng ta tuyệt đối không được cắt ghép hay chỉ lấy một phần thông tin mình thấy hấp dẫn để “giật tít, câu views”. Đó là hành vi lan tỏa chưa đúng và đều bị tính là vi phạm. 

Khi chia sẻ nội dung, chúng ta cũng cần kiểm chứng thông tin đã chính xác hay chưa. Nhiều trường hợp, những đối tượng xấu họ cắt ghép, sử dụng logo của cơ quan báo chí trái phép nhằm mục đích trục lợi cá nhân, kiếm tiền hay nặng hơn là bôi nhọ danh dự cơ quan báo chí. Đó là những điều công chúng cần lưu ý khi chia sẻ thông tin sao cho đúng, tránh các vấn đề về vi phạm bản quyền.

PV: Xin chân thành cảm ơn những chia sẻ của nhà báo Phạm Quang Trực!