Nhà thờ 'ông tổ' khai sinh nên làng Mai Dịch xưa

(Sóng trẻ) - Nhà thờ dòng họ Nguyễn Khả tại phường Mai Dịch (Hà Nội) gắn liền với thân thế, sự nghiệp của danh nhân văn hóa Nguyễn Khả Trạc, được công nhận là Di tích lịch sử, văn hóa đã xếp hạng. Cụ Trạc được coi là “ông tổ” khai sinh nên làng Mai Dịch xưa. 

Trái ngược với vẻ đông đúc của con đường lớn, nhà thờ danh nhân Nguyễn Khả Trạc nằm ẩn mình sâu bên trong con ngõ nhỏ trên đường Hồ Tùng Mậu (Hà Nội), uy nghiêm và tĩnh lặng. Không chỉ là nơi thờ tự của dòng họ, công trình còn lưu giữ nhiều dấu ấn lịch sử gắn với cuộc đời và sự nghiệp của vị danh nhân từng có nhiều đóng góp cho vùng đất Mai Dịch xưa. Chính từ không gian này, những câu chuyện về thân thế và công lao của ông vẫn được hậu thế nhắc đến. 

Nguyễn Khả Trạc (1589-1672) tên thật là Nguyễn Văn Trạc, quê ở xã Mai Dịch, huyện Từ Liêm, phủ Quốc Oai, trấn Sơn Tây (nay thuộc phường Từ Liêm, Hà Nội). Chữ “Khả” sau này được vua ban, tức người làm việc khá. Năm Tân Mùi, niên hiệu Đức Long (1631), cụ Nguyễn Văn Trạc đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ, được trọng dụng và giữ nhiều chức quan lớn xuyên suốt 4 triều vua Lê. Trong quá trình làm quan, cụ Trạc nổi tiếng về sự thanh liêm, có công lớn trong phục vụ đất nước và nhân dân nên được vua ban ba chữ “Liêm quận công”. 

Cáo quan về quê, cụ Trạc mở trường dạy học tại làng Mai Dịch, làm nhiều việc công đức như mở chợ, dựng bia, củng cố thuần phong mỹ tục, mở mang giáo hoá, tổ chức xây dựng hương ước cho làng. Khi mất, ông được vua đích thân sắc phong Hộ bộ Thượng thư, tước Liêm Quận công; nhân dân làng Mai Dịch tưởng nhớ công lao và xây nhà phụng thờ. 

Nhà thờ Tiến sĩ Liêm quận công Nguyễn Khả Trạc được xây dựng cách đây khoảng 200 năm, nổi bật với lối kiến trúc cổ độc đáo theo nguyên mẫu dinh cơ của các vị vua quan khi xưa. Với kết cấu hình chữ “Công”, phía Tây là sân vườn, phía Đông là khu nhà thờ theo thế đất và phong thuỷ. Khu thờ với các gian Tiền tế, Phương đình và Hậu cung nối tiếp nhau, tạo nên một quần thể kiến trúc liên hoàn độc đáo. 

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, Mai Dịch nằm trong vùng địch tạm chiếm, nhà thờ danh nhân Nguyễn Khả Trạc trở thành nơi họp hành, trú ẩn của cán bộ cách mạng. Trải qua nhiều biến động lịch sử và thăng trầm thời gian, di tích dần xuống cấp. Vì vậy, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng UBND quận Cầu Giấy đã tiến hành tu sửa, tôn tạo công trình vào năm 2016 nhân dịp kỷ niệm 20 năm thành lập quận. 

Hiện nay, nhà thờ còn lưu giữ nhiều di vật quý giá, có giá trị sâu sắc về văn hoá, lịch sử. Trong đó, các di vật bao gồm các sắc chức tước vua ban cho cụ Nguyễn Khả Trạc gồm 14 đạo sắc phong nguyên bản (có chữ ký và triện của nhà vua) cùng nhiều di vật khác như: đòn võng, kiệu ông về làng vinh quy bái tổ, lễ tạ cha mẹ; bức Hoành phi “Liêm Quận công”; bức hoành phi “Danh thuỳ vũ trụ”...

Tên của Tiến sĩ Nguyễn Khả Trạc còn được khắc trên bia tiến sĩ khoa Mậu Thìn niên hiệu Tân Mùi, niên hiệu Đức Long 3 (1631) đặt tại Văn Miếu, Quốc Tử Giám. Vì vậy, nghiên bút đã được tiến cống và đặt thêm tại Phương đình của nhà thờ, tượng trưng cho sự hiếu học, tưởng nhớ học vị cũng như những đóng góp của cụ, nhằm nhắc nhở con cháu sau này cố gắng noi gương học tập. 

Ông Nguyễn Khả Minh, Trưởng họ đời thứ 18 của dòng họ Nguyễn Khả, đồng thời là người trực tiếp trông nom nhà thờ, chia sẻ: “Gìn giữ di tích là trách nhiệm thiêng liêng của bản thân tôi, dòng họ và các thế hệ con cháu mai sau. Tôi mong muốn làm sao để nhiều người trong xã hội quan tâm, cùng gìn giữ và biết đến những giá trị truyền thống, bản sắc của dòng họ tại địa phương”.

Hàng năm vào ngày giỗ tổ, con cháu trong dòng họ lại tề tựu đông đủ để tưởng niệm, ôn lại công đức của danh nhân Nguyễn Khả Trạc cùng Công quận phu nhân. “Các thế hệ kế tiếp cũng luôn chung tay tu sửa, bảo vệ nhà thờ, để con cháu đời sau cảm thấy tự hào, ý thức được trách nhiệm của mình, sống xứng đáng với thân thế và sự nghiệp mà cụ để lại”, ông Minh nói thêm. 

Bên cạnh đó, để tưởng nhớ công đức của ông, tên ông đã được đặt cho tên đường Nguyễn Khả Trạc và trường Tiểu học Nguyễn Khả Trạc tại phường Mai Dịch (nay là một phần của phường Phú Diễn). Ngày nay, người dân tôn ông làm hậu thần, phối thờ cùng đức Thượng đẳng Lý Phật Tử (tức Lý Nam Đế) tại đình Mai Dịch.

Nhà thờ danh nhân văn hóa Nguyễn Khả Trạc không chỉ là công trình riêng của dòng họ Nguyễn Khả mà còn là không gian văn hóa - lịch sử mang ý nghĩa tâm linh, gắn với truyền thống hiếu học và sự hình thành của làng Mai Dịch xưa. Công trình đã được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia vào năm 1995 và cần được bảo tồn, gìn giữ lâu dài.