Thực tập không lương: Đâu là ranh giới giữa học hỏi và lao động?
(Sóng trẻ) - Nhiều sinh viên chấp nhận thực tập không lương để tích lũy kinh nghiệm. Tuy nhiên, khi khối lượng công việc và trách nhiệm ngày càng lớn, ranh giới giữa học hỏi và lao động trở nên khó xác định, đặt ra câu hỏi về quyền lợi và giá trị thực sự của kỳ thực tập.
Khi kinh nghiệm được đặt lên trước thu nhập
Để có thêm kinh nghiệm trước khi tốt nghiệp, nhiều sinh viên lựa chọn thực tập dù không nhận được lương hay phụ cấp. Với họ, việc được tiếp xúc với môi trường làm việc, vận dụng kiến thức và học hỏi từ những người đi trước có thể quan trọng hơn khoản thu nhập trước mắt.
Ngọc Lan (22 tuổi, sinh viên ngành Luật Hành chính) từng thực tập không lương tại một UBND xã để hoàn thành yêu cầu tốt nghiệp. Trước khi bắt đầu, Lan được cán bộ hướng dẫn trao đổi về công việc, môi trường làm việc và việc xác nhận kết quả thực tập.
Trong thời gian này, cô được phân công hỗ trợ tiếp công dân, ghi chép các trường hợp phản ánh, kiểm tra và sắp xếp tài liệu. Những ngày đầu, Lan được hướng dẫn từ cách sử dụng máy in, bảo quản hồ sơ đến việc quan sát quy trình làm việc của cán bộ. “Các công việc theo thỏa thuận trước đó. Các chị cán bộ rất nhiệt tình, hướng dẫn mình rất nhiều trong quá trình làm việc”, Lan chia sẻ.
Nhờ đó, Lan có cơ hội rèn luyện kỹ năng giao tiếp, xử lý tình huống và hiểu rõ hơn quy trình hành chính công vụ. Dù hài lòng với những kinh nghiệm tích lũy được, cô vẫn mong muốn sinh viên có thêm sự hỗ trợ về tài chính. “Mình cũng hy vọng rằng trong tương lai việc thực tập này có thể có thêm phụ cấp hoặc tiền lương để xứng đáng với công sức do mình bỏ ra”, Lan bày tỏ.
Trường hợp của Lan cho thấy một kỳ thực tập không lương vẫn có thể mang lại giá trị nếu sinh viên được giao việc phù hợp và hướng dẫn đầy đủ. Tuy nhiên, khi thực tập sinh tham gia sâu hơn vào hoạt động của cơ quan, doanh nghiệp, việc cân bằng giữa học hỏi và hoàn thành công việc cũng trở nên đáng quan tâm.
Theo anh Lê Tráng, chuyên viên tuyển dụng tại Công ty Cổ phần Giao Hàng Tiết Kiệm (GHTK), mức độ tham gia công việc của thực tập sinh có thể khác nhau tùy quy mô và nhu cầu của doanh nghiệp. Tại một số doanh nghiệp vừa và nhỏ, thực tập sinh có thể phải đảm nhận nhiều đầu việc, trong khi các doanh nghiệp lớn thường phân chia nhiệm vụ theo từng giai đoạn.
Chẳng hạn, ở vị trí tuyển dụng, thực tập sinh có thể bắt đầu bằng việc đăng tin, liên hệ ứng viên, sắp xếp lịch phỏng vấn rồi dần tham gia hỗ trợ hồ sơ và quá trình nhận việc. Anh Tráng cho rằng điểm khác biệt giữa thực tập sinh và nhân viên chính thức nằm ở phạm vi trách nhiệm. Nếu nhân viên chính thức chịu trách nhiệm về phần lớn quy trình và kết quả công việc, thực tập sinh thường thực hiện nhiệm vụ “dưới sự quản lý của cấp trên”.

Dưới góc độ giáo dục, Thạc sĩ Nguyễn Minh Đức, giảng viên Đại học Bách khoa Hà Nội, nhấn mạnh giá trị của thực tập nằm ở việc sinh viên biết vận dụng kiến thức vào thực tế. “Thực hành nghề nghiệp khác làm việc ở chỗ có sự chủ động áp dụng kiến thức đã học và tư duy sáng tạo trong làm việc”, ông Đức nhận định.
Việc thực tập sinh được giao nhiều nhiệm vụ chưa hẳn đồng nghĩa với bị lợi dụng. Vấn đề nằm ở chỗ những công việc ấy có phục vụ đúng mục tiêu đào tạo, tạo cơ hội rèn kỹ năng và đi kèm sự hướng dẫn cần thiết hay không.
Ranh giới pháp lý giữa thực tập và lao động
Bên cạnh giá trị đào tạo, quyền lợi của thực tập sinh cũng là vấn đề cần được xem xét, đặc biệt khi họ trực tiếp tham gia vào hoạt động của cơ quan và doanh nghiệp. Tuy nhiên, không phải mọi hình thức thực tập đều có bản chất pháp lý giống nhau.
Theo Bộ luật Lao động 2019, cần phân biệt thực tập trong chương trình đào tạo đại học với học nghề, tập nghề để làm việc cho người sử dụng lao động và quan hệ lao động được xác lập trên thực tế. Mỗi trường hợp có những đặc điểm và căn cứ pháp lý riêng, không thể áp dụng chung một quy định về trả lương.
Cụ thể, khoản 5 Điều 61 quy định người học nghề, tập nghề để làm việc cho người sử dụng lao động, nếu trực tiếp hoặc tham gia lao động, được trả lương theo mức hai bên thỏa thuận. Tuy nhiên, quy định này không đồng nghĩa mọi sinh viên thực tập theo chương trình của nhà trường đều mặc nhiên được trả lương.
Trong khi đó, khoản 1 Điều 13 xác định hợp đồng lao động dựa trên nội dung thỏa thuận về việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên. Dù mang tên gọi khác, thỏa thuận vẫn có thể được coi là hợp đồng lao động nếu đáp ứng những điều kiện này.
Luật sư Thiều Nguyễn Duy Anh (Đoàn Luật sư TP. Hà Nội) cho rằng, việc thực tập sinh phải tuân thủ giờ làm, chỉ tiêu công việc và thực hiện nhiệm vụ tương tự nhân viên chính thức là những dấu hiệu cần xem xét khi đánh giá bản chất quan hệ giữa hai bên. Tuy nhiên, theo luật sư, thỏa thuận về việc trả công, tiền lương cũng là yếu tố quan trọng. Nếu không chứng minh được nội dung này, việc xác định một quan hệ thực tập là quan hệ lao động có thể gặp khó khăn.
Điều đó có nghĩa, không thể chỉ dựa vào việc sinh viên phải làm đủ giờ hoặc hoàn thành KPI để kết luận doanh nghiệp vi phạm quy định về tiền lương. Cần xem xét toàn bộ thỏa thuận, tính chất công việc, mức độ quản lý và các khoản chi trả thực tế.
Đáng chú ý, luật sư Duy Anh cho rằng những khoản tiền được gọi là hỗ trợ, trợ cấp hay chi phí đi lại cũng cần được đánh giá theo bản chất. Trong trường hợp quan hệ giữa hai bên được xác định là quan hệ lao động, doanh nghiệp phải thực hiện các nghĩa vụ về tiền lương theo quy định pháp luật.
Như vậy, ranh giới giữa thực tập và lao động không đơn thuần nằm ở việc sinh viên có được trả lương hay không. Điều quan trọng là xác định họ đang tham gia một quá trình đào tạo hay thực hiện công việc trong một quan hệ có bản chất lao động.
Để kỳ thực tập đem tới giá trị thực tế
Một kỳ thực tập có chất lượng đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan, doanh nghiệp, nhà trường và chính sinh viên. Trong đó, việc xác định rõ nội dung công việc và quyền lợi ngay từ đầu có vai trò quan trọng.
Theo anh Lê Tráng, doanh nghiệp nên giao nhiệm vụ từ cơ bản đến chuyên sâu, tùy khả năng tiếp nhận của thực tập sinh. Quá trình này cần có người hướng dẫn, theo dõi và điều chỉnh công việc khi cần thiết. Bên cạnh kết quả đầu ra, việc đánh giá thực tập sinh cần xem xét “thái độ, tác phong, mức độ hoàn thành các công việc được giao”, khả năng phối hợp và tinh thần chủ động học hỏi.
Về mức hỗ trợ, anh Tráng cho rằng doanh nghiệp có thể căn cứ vào mức độ tham gia và đóng góp của thực tập sinh trong quy trình làm việc. Tuy nhiên, cách đánh giá nội bộ không thay thế những nghĩa vụ trả lương đã được pháp luật quy định.
Với cơ sở đào tạo, việc quản lý chất lượng thực tập cũng cần được chú trọng, thay vì chỉ dựa vào giấy xác nhận hoàn thành. “Nhà trường nên quản lý theo chuẩn đầu ra, đặt ra khung chất lượng chung”, Thạc sĩ Nguyễn Minh Đức đề xuất, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của việc đánh giá và phản hồi định kỳ. Theo đó, kết quả thực tập cần thể hiện được sinh viên đã vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng và tiến bộ như thế nào trong môi trường nghề nghiệp.

Về phía sinh viên, luật sư Thiều Nguyễn Duy Anh khuyến nghị cần làm rõ phạm vi công việc, trách nhiệm của các bên và những khoản hỗ trợ trước khi bắt đầu thực tập. “Bản thân người thực tập cần nâng cao kiến thức về lao động để có kiến thức tự bảo vệ bản thân trước các hành vi xâm phạm đến quyền lợi hợp pháp của mình”, luật sư nhấn mạnh. Khi công việc thực tế khác với thỏa thuận ban đầu, sinh viên cũng cần chủ động trao đổi với người hướng dẫn hoặc nhà trường để tìm hướng giải quyết phù hợp.
Thực tập không chỉ giúp sinh viên làm quen với môi trường nghề nghiệp mà còn là cơ hội vận dụng kiến thức và phát triển kỹ năng. Để quá trình này thực sự có ý nghĩa, trách nhiệm và quyền lợi của các bên cần được xác định rõ ràng. Bởi giá trị của một kỳ thực tập không nằm ở việc sinh viên làm được bao nhiêu việc, mà còn ở những gì họ học được sau khi hoàn thành.


