Vũ khí tự vệ cho nhà báo điều tra - thấu thị sự thật, thấu hiểu rủi ro

(Sóng trẻ) - Báo chí luôn là lĩnh vực mang theo nhiều rủi ro. Để không biến sự dấn thân thành sự liều lĩnh, mỗi nhà báo cần trang bị cho mình những vũ khí tự vệ, từ kỹ năng thực địa, bảo mật không gian mạng cho đến bản lĩnh làm chủ “tấm khiên” pháp lý. 

Để hoàn thiện một tác phẩm báo chí điều tra, nhà báo không chỉ cần có kiến thức, kỹ năng cùng tinh thần dấn thân mà còn phải có sự chuẩn bị bài bản về những phương pháp bảo vệ an toàn cho chính mình. Trước những nguy cơ hiện hữu từ quá trình thâm nhập thực tế cho tới không gian mạng, người làm báo phải làm thế nào để vừa đưa sự thật ra ánh sáng, vừa bảo vệ an toàn cho bản thân và nguồn tin.

Để giải đáp câu hỏi này, phóng viên Trang tin điện tử Sóng trẻ đã có cuộc trò chuyện cùng nhà báo Dương Đình Trường - người đã nhiều lần đoạt Giải Báo chí Quốc gia (Giải A năm 2019, 2020 và Giải B năm 2021) và Giải A Báo chí Phòng chống Tham nhũng, tiêu cực năm 2019 với các loạt bài điều tra đầy sắc sảo, gai góc.

Phóng viên (PV): Xin chào nhà báo Dương Đình Trường! Điều tra là một lĩnh vực đối mặt với nhiều rủi ro. Anh đã từng đối mặt những nguy cơ hoặc tình huống nguy hiểm như thế nào trong quá trình điều tra, thâm nhập thực tế?

Nhà báo Dương Đình Trường: Trong quá trình làm nghề, tôi từng thực hiện nhiều đề tài điều tra liên quan đến bảo kê, buôn lậu, tham nhũng vặt, đổ thải trái phép, vấn đề nhạy cảm về tôn giáo, tín ngưỡng... Đây đều là những lĩnh vực tiềm ẩn nhiều rủi ro, nhất là khi phóng viên phải trực tiếp thâm nhập, thu thập chứng cứ và tiếp cận những nhóm lợi ích liên quan. 

Trong quá trình tác nghiệp, nguy cơ bị phát hiện, đe dọa hay cản trở tác nghiệp của chúng luôn hiện hữu. Tuy nhiên, theo tôi, làm báo điều tra cần sự dấn thân nhưng không đồng nghĩa với liều lĩnh. Với tôi, quan trọng nhất vẫn là giữ được sự bình tĩnh, tỉnh táo và đặt an toàn của bản thân lên hàng đầu.

PV: Anh có thể chia sẻ cụ thể hơn về một tình huống tác nghiệp khá căng thẳng của anh trong thời gian gần đây không? 

Nhà báo Dương Đình Trường: Gần đây, khi thực hiện đề tài liên quan tới tình trạng nhà xưởng xây dựng trái phép trên đất nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội, tôi và đồng nghiệp gặp không ít khó khăn trong quá trình thâm nhập thực tế. Những khu vực này thường có người trông coi và họ cảnh giác rất cao với người lạ. Có những lúc vừa tiếp cận khu vực nhà xưởng, chúng tôi đã bị chú ý, dò hỏi liên tục về mục đích xuất hiện. Không khí lúc đó khá căng thẳng, bởi chỉ một phản ứng thiếu bình tĩnh cũng có thể khiến tình huống vượt khỏi tầm kiểm soát.

PV: Trong những hoàn cảnh tác nghiệp khó khăn như vậy, anh đã có những cách xử lý như thế nào để vừa có thể tiếp tục thu thập thông tin, vừa đảm bảo an toàn cho bản thân cũng như các đồng nghiệp?

Nhà báo Dương Đình Trường: Trong những tình huống như vậy, chúng tôi phải nhanh chóng đánh giá mức độ rủi ro, phối hợp với đồng nghiệp một cách nhịp nhàng để có thể ghi lại bằng chứng một cách thuận lợi nhất. Sau đó, tôi tiếp tục xác minh bằng những nguồn thông tin khác chứ không dừng lại ở một nguồn tin nhằm đảm bảo sự khách quan, chân thực. Tôi cho rằng, bản lĩnh của phóng viên điều tra không nằm ở việc xông pha bất chấp nguy hiểm mà họ phải biết giữ bình tĩnh, xử lý linh hoạt và tìm được cách tiếp cận sự thật mà vẫn bảo đảm an toàn.

PV: Trong quá trình thu thập chứng cứ bằng các thiết bị ngụy trang, anh làm thế nào để đảm bảo dữ liệu an toàn nếu bất ngờ bị phát hiện?

Nhà báo Dương Đình Trường: Tôi cho rằng nhà báo không bao giờ có thể đảm bảo chắc chắn mình thu thập được dữ liệu và giữ chúng an toàn. Chúng ta chỉ có thể cố gắng giữ các thiết bị và bảo vệ dữ liệu kín đáo nhất có thể. Bên cạnh đó, có thể sử dụng các thiết bị ngụy trang như: kính, bút quay, đồng hồ,... 

Tôi luôn giữ tính năng sao lưu đám mây cho dữ liệu để ngay khi có hình ảnh, tôi sẽ ngay lập tức có thể đồng bộ được lên các kho lưu trữ trực tuyến. Thực sự, tôi cũng chỉ cố gắng nhất còn nếu rủi ro xảy ra thì buộc phải chấp nhận và tìm các phương án thay thế.

PV: Sự phát triển của công nghệ thông tin và mạng xã hội mang lại lợi ích cho việc khai thác thông tin nhưng đồng thời tạo ra những rủi ro. Theo anh, nhà báo, phóng viên điều tra sẽ phải đối mặt với những khó khăn nào về an toàn trên không gian mạng và bảo mật danh tính?

Nhà báo Dương Đình Trường: Với tôi, công nghệ là con dao hai lưỡi. Trong quá trình điều tra, nhà báo, phóng viên có thể bị lộ danh tính, vị trí, thông tin cá nhân thông qua tài khoản mạng xã hội, số điện thoại hoặc những thông tin vô tình để lại đâu đó trên mạng. Nguy cơ bị tấn công tài khoản, đánh cắp dữ liệu, lộ nguồn tin hay bị theo dõi trên không gian mạng cũng ngày càng đáng lo ngại. Vì vậy, tôi cho rằng phóng viên điều tra hiện nay không chỉ cần kỹ năng tác nghiệp thực địa mà còn phải có kiến thức về bảo mật thông tin, an toàn cho chính mình trên không gian mạng.

PV: Anh đã có những biện pháp nào để bảo mật thông tin, an toàn cho chính mình trên không gian mạng?

Nhà báo Dương Đình Trường: Trong tác nghiệp, tôi sử dụng các tài khoản ẩn danh để trao đổi với nguồn tin, đồng thời bật xác thực hai yếu tố trên toàn bộ nền tảng. Khi thu thập hay lưu trữ hồ sơ nhạy cảm, dữ liệu được lưu trữ kỹ càng và tuyệt đối không chia sẻ qua các mạng wifi công cộng. Tôi cũng chủ động rà soát, gỡ bỏ thông tin cá nhân và vị trí thời gian thực trên mạng xã hội để tránh bị theo dấu vết địa lý. Bảo mật thông tin không chỉ bảo vệ bản thân, mà còn là trách nhiệm sống còn với sự an toàn của nguồn tin. 

PV: Ngày 25/9 vừa qua, Nghị định 367/2026 của Chính phủ đã đưa ra khung pháp lý tương đối toàn diện về các mức phạt nếu cản trở nhà báo tác nghiệp. Bên cạnh chế tài xử phạt hành chính đối với người vi phạm, Nghị định 367/2026 cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về kỷ luật thông tin.  Theo anh, tấm khiên pháp lý mới này sẽ tiếp thêm sự tự tin như thế nào cho các nhà báo điều tra khi dấn thân vào các đề tài gai góc trong thời gian tới?

Nhà báo Dương Đình Trường: Theo tôi, những quy định mới là cơ sở pháp lý quan trọng, giúp nhà báo, phóng viên, đặc biệt là những người làm báo điều tra, yên tâm và tự tin hơn khi tiếp cận các đề tài nhạy cảm, liên quan đến những hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, tôi cho rằng pháp luật chỉ thực sự trở thành “tấm khiên” bảo vệ nhà báo khi được thực thi nghiêm túc trên thực tế. 

PV: Theo anh, những chế tài này có thực sự tạo ra sức răn đe ngoài thực tế hay khoảng cách từ văn bản pháp luật đến thực thi tại cơ sở vẫn còn là một khoảng trống lớn?

Nhà báo Dương Đình Trường: Theo tôi, việc quy định cụ thể các chế tài xử phạt hành vi cản trở nhà báo tác nghiệp là rất cần thiết, góp phần bảo vệ quyền hành nghề hợp pháp của nhà báo, phóng viên. Tuy nhiên, từ quy định pháp luật đến thực tế vẫn còn một khoảng cách nhất định.

Trong quá trình tác nghiệp, không phải hành vi cản trở nào cũng dễ dàng ghi nhận, chứng minh và xử lý. Đặc biệt, tại những địa bàn có hoạt động vi phạm pháp luật, phóng viên đôi khi bị gây khó dễ, đe dọa hoặc cản trở dưới nhiều hình thức rất khó xác định.

Tôi cho rằng, sức răn đe không chỉ nằm ở mức phạt cao hay thấp, mà quan trọng hơn là hành vi vi phạm có được phát hiện, xử lý kịp thời và nghiêm minh hay không. Khi người cản trở nhà báo biết rằng hành vi của mình chắc chắn sẽ phải chịu trách nhiệm, lúc đó các chế tài mới thực sự phát huy hiệu quả.

PV: Cuối cùng, anh có những lời khuyên nào muốn gửi gắm đến các nhà báo tương lai, những sinh viên hoặc phóng viên trẻ đang bắt đầu hành trình trở thành một phóng viên, nhà báo điều tra?

Nhà báo Dương Đình Trường: Tôi muốn nhắn nhủ với các bạn trẻ rằng đam mê và sự dấn thân là khởi đầu, nhưng sự tỉnh táo và kỹ năng mới giúp các bạn đi đường dài. Báo chí điều tra không phải là  những màn xông pha bất chấp rủi ro. 

Trước khi muốn đưa sự thật ra ánh sáng, các bạn phải học cách tự bảo vệ mình, từ kỹ năng thực địa, an toàn an ninh mạng cho đến sự thấu hiểu chặt chẽ về pháp luật. Hãy luôn giữ cho mình một cái đầu lạnh để đánh giá rủi ro, một trái tim nóng để không dửng dưng trước cái xấu và sự kiên trì tích lũy tri thức mỗi ngày. Đừng bao giờ biến mình thành nạn nhân của sự liều lĩnh, an toàn của bản thân và nguồn tin mới là nền tảng vững chắc nhất để tạo ra những tác phẩm báo chí có sức nặng.

PV: Xin chân thành cảm ơn những chia sẻ của anh!