“Sống cùng dòng sông”: Hành trình hồi sinh không gian xanh ven sông Hồng
(Sóng trẻ) - Thông qua không gian trưng bày tương tác, hình ảnh và những câu chuyện cộng đồng, triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng” giúp người xem khám phá sự phong phú của hệ sinh thái tự nhiên và những nỗ lực gìn giữ không gian xanh ven sông giữa lòng Hà Nội.
Sáng 17/11, triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng” khai mạc tại Biệt thự Di sản (số 49 Trần Hưng Đạo, Hà Nội). Sự kiện là thành quả hợp tác giữa Think Playgrounds (TPG) và các đối tác, trong khuôn khổ dự án “Sống cùng dòng sông” do Đại sứ quán Pháp và Viện Pháp tại Việt Nam tài trợ. Đây cũng là hoạt động trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.
Tại triển lãm, công chúng có cơ hội khám phá bốn không gian chủ đề, lần lượt giới thiệu quá trình hình thành tuyến đường cùng những câu chuyện cộng đồng; hệ thực vật, các loài cây bản địa và tri thức dân gian ven sông; những điểm dừng chân của chim hoang dã trên hành lang di cư quốc tế; cùng không gian Vườn Di sản với phương án thiết kế hướng tới tôn vinh sự giao thoa văn hóa và lan tỏa giá trị giáo dục thiên nhiên.
Đánh thức sức sống từ bãi bồi ven sông
Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng nằm trên địa bàn phường Hồng Hà (Hà Nội), có chiều dài hơn 2km, kết nối hai công viên rừng Phúc Tân và Chương Dương ở hữu ngạn sông Hồng. Dự án được Think Playgrounds, Chi hội Bảo tồn Chim hoang dã Việt Nam (VBCS) cùng các tổ chức và cộng đồng địa phương khởi xướng từ năm 2024, hướng tới mở rộng khả năng tiếp cận không gian ven sông, nâng cao hiểu biết sinh thái và thúc đẩy sinh kế xanh bền vững.
Được hình thành qua quá trình bồi đắp phù sa tự nhiên, khu vực bờ vở hiện là môi trường sống của hơn 200 loài thực vật bản địa và 140 loài chim cư trú, di cư cùng nhiều loài động vật khác. Hệ thống thảm thực vật đa tầng và cảnh quan bãi bồi tạo nên một không gian sinh thái đặc trưng ngay giữa trung tâm Thủ đô.
Ông Nguyễn Hoàng Hào (chuyên gia lâm nghiệp về sinh thái nhiệt đới, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam) đánh giá quá trình phục hồi hệ sinh thái cần thời gian dài, không thể hoàn thành chỉ trong một vài năm. Tuy nhiên, những chuyển biến ban đầu đã cho thấy tín hiệu tích cực khi hoạt động khai thác và tác động tiêu cực đến môi trường được hạn chế.
“Khi giảm thiểu được hoạt động khai thác, sinh cảnh sẽ dần phục hồi, từ đó các loài chim và động vật sẽ quay trở lại nhờ có nguồn thức ăn”, ông Hào chia sẻ.
Theo ông, triển lãm giống như một bản báo cáo thành quả của dự án, giúp công chúng có cái nhìn tổng quan về quá trình thực hiện, những kết quả bước đầu và định hướng phát triển các mô hình tương tự trong tương lai. Thay vì chỉ giới thiệu một công trình cảnh quan, sự kiện còn gợi mở cách nhìn nhận về mối quan hệ giữa con người với môi trường tự nhiên.
Từ bãi rác thành không gian sinh hoạt cộng đồng
Đằng sau sự thay đổi của cảnh quan ven sông là quá trình tham gia và đồng hành của người dân địa phương. Cô Nguyễn Thị Thu (Uỷ viên thường vụ Hội Phụ nữ phường Hồng Hà) cho biết trước khi được cải tạo, khu vực bờ vở từng là một bãi rác lớn, môi trường ô nhiễm và thiếu không gian sinh hoạt chung.
Từ năm 2023, với sự hỗ trợ của các nguồn tài trợ, Hội Phụ nữ địa phương đã tham gia xây dựng vườn rừng. Người dân cùng các tổ chức, đoàn thể từng bước cải tạo cảnh quan, trồng cây và duy trì vệ sinh môi trường.
Theo cô, sự xuất hiện của không gian xanh đã mang đến những thay đổi thiết thực trong đời sống của người dân địa phương. Trước đây, trẻ em thiếu khu vui chơi, trong khi người cao tuổi cũng không có nhiều không gian tập luyện thể dục, thể thao. Sau khi vườn rừng được cải tạo, người dân có thêm địa điểm vui chơi, nghỉ ngơi và rèn luyện sức khỏe.
Không chỉ thay đổi cảnh quan, dự án còn góp phần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường. Nếu trước kia tình trạng vứt rác xuống sông còn phổ biến thì hiện nay, người dân đã chủ động hơn trong việc giữ gìn vệ sinh chung. Hội Phụ nữ và Tổ dân phố duy trì hoạt động tổng vệ sinh vào chiều thứ sáu và sáng thứ bảy hằng tuần.
Cô Thu cho biết: “Từ khi làm vườn rừng, ý thức của người dân đã nâng lên rất nhiều. Khi dọn sạch rác, những cây bản địa bắt đầu mọc lên và chúng tôi cũng trồng thêm, nên chim cò về rất nhiều. Người dân rất phấn khởi và có ý thức hơn trong việc bảo vệ môi trường”.
Từng có thời điểm những người tham gia cải tạo khu vực bờ vở gặp phải sự nghi ngờ, thậm chí bị người dân xua đuổi vì lo ngại việc dự án triển khai nhằm mục đích chiếm đất. Tuy nhiên, khi trực tiếp chứng kiến quá trình dọn rác, trồng cây và những lợi ích thiết thực mà công trình mang lại, thái độ của người dân dần thay đổi.
Ông Nguyễn Hoàng Hào (chuyên gia lâm nghiệp về sinh thái nhiệt đới, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam) nhớ lại những ngày đầu tham gia dự án, nhiều người dân còn hoài nghi về mục đích của nhóm thực hiện. Sau một thời gian, khi nhận thấy chính mình là những người được hưởng lợi từ không gian xanh, người dân bắt đầu chủ động ủng hộ và đồng hành.
Ông cho rằng sự phối hợp giữa chính quyền, các nhà khoa học và người dân là yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả của những mô hình cải tạo không gian công cộng. “Chỉ cần lãnh đạo và người dân đồng lòng là sẽ thành công”, ông Hào nhận định.
Cần thêm sự chung tay để duy trì không gian xanh
Dù đạt được những chuyển biến tích cực, việc duy trì và phát huy giá trị của tuyến đường sinh thái vẫn cần sự tham gia lâu dài của nhiều cấp lãnh đạo. Theo cô Nguyễn Thị Thu, phần lớn người dân địa phương làm lao động tự do, thu nhập còn hạn chế nên việc chăm sóc cây xanh và duy trì các hoạt động bảo vệ môi trường cần có thêm nguồn lực hỗ trợ.
Cô mong muốn các cơ quan, đoàn thể và nhà tài trợ tiếp tục đồng hành, hỗ trợ kinh phí, đồng thời hướng dẫn người dân kỹ thuật trồng và chăm sóc cây. Bên cạnh đó, việc tăng cường sự tham gia của trường học cũng được kỳ vọng sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về giá trị của không gian sinh thái.
“Chúng tôi mong muốn lãnh đạo các trường học tạo điều kiện để các cháu được tham gia nhiều hơn. Điều này sẽ giúp các cháu hiểu được giá trị của không gian sống, từ đó không chỉ biết vui chơi mà còn biết trân trọng và bảo vệ môi trường”, cô Thu chia sẻ.
Cùng chung mong muốn duy trì và mở rộng không gian xanh, cô Nguyễn Thị Tám, (74 tuổi, phường Hồng Hà), hiện tham gia các hoạt động của Hội Phụ nữ địa phương, kỳ vọng khu vực ven sông sẽ tiếp tục được đầu tư thêm các công trình phục vụ cộng đồng. Theo cô, người dân mong muốn có thêm thiết bị tập luyện, khu vui chơi cho trẻ em và ghế đá để người cao tuổi nghỉ ngơi.
Từ một khu vực từng bị bao phủ bởi rác thải, bờ vở sông Hồng đang từng bước trở thành không gian sinh thái và sinh hoạt cộng đồng. Hành trình ấy cho thấy việc bảo tồn thiên nhiên không chỉ bắt đầu từ những dự án quy mô lớn mà còn được vun đắp bằng sự thay đổi trong nhận thức và hành động của mỗi người dân.
Với thông điệp “Sống cùng dòng sông”, triển lãm không chỉ giới thiệu những kết quả đã đạt được mà còn gợi mở cách con người chung sống hài hòa với tự nhiên, coi việc gìn giữ hệ sinh thái ven sông là một phần trong quá trình xây dựng đô thị xanh và bền vững.


