Bảo tồn, phát huy giá trị di tích trong đời sống đương đại

(Sóng trẻ) - Thủ đô Hà Nội đang sở hữu một hệ thống di tích đình, chùa, đền phong phú, đồ sộ. Trong bối cảnh mới hiện nay, yêu cầu không chỉ là bảo tồn mà còn phát huy giá trị, đưa di sản hòa vào đời sống đương đại và trở thành nguồn lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội.

Để di tích “sống” trong đời sống đương đại

Trong giai đoạn 2021-2025, Hà Nội đã triển khai nhiều chương trình, dự án đầu tư công cho lĩnh vực văn hóa, trong đó ưu tiên nguồn lực đáng kể cho công tác tu bổ, tôn tạo di tích. Nhiều dự án cụ thể đã được phê duyệt và bố trí vốn trong kế hoạch trung hạn, góp phần cải thiện diện mạo, nâng cao giá trị các di sản trên địa bàn.

Từ chủ trương trên và ghi nhận thực tế cho thấy, nhiều di tích tại khu phố cổ Hà Nội đã được UBND Thành phố tạo điều kiện tu bổ, tôn tạo, từng bước trả lại diện mạo khang trang sau thời gian dài bị lấn chiếm, xuống cấp.

Trong đó, dự án tu bổ, tôn tạo đình Trung Yên (ngõ Trung Yên, phố Đinh Liệt, phường Hoàn Kiếm) được hoàn thành vào năm 2023. Đình Trung Yên đã được xếp hạng Di tích Quốc gia từ năm 2008. Được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVI (1585-1592), đình thờ một vị thần phò tá triều Mạc, đồng thời là bậc Tiến sĩ, người dân quen gọi là ông Mỗ.

Trải qua hơn 400 năm biến động của lịch sử, cùng với tác động khắc nghiệt của thời tiết và ảnh hưởng từ con người, ngôi đình từng rơi vào tình trạng xuống cấp nghiêm trọng, với tường bị mục, nứt vỡ và kết cấu chịu lực suy giảm. Không chỉ vậy, trước đây còn có tới 6-7 hộ gia đình lấn chiếm mặt bằng tầng 1 của đình để sinh sống. 

Năm 2021, UBND quận Hoàn Kiếm (cũ) đã quyết định tu bổ, tôn tạo đình Trung Yên, đồng thời vận động di dời, đền bù các hộ dân, trả lại mặt bằng cho di tích. Công trình hoàn thành và khánh thành vào năm 2023, nhân dịp kỷ niệm 75 năm Ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi thi đua ái quốc (11/6/1948 - 11/6/2023).

Trong quá trình trùng tu, các đơn vị liên quan đã chú trọng bảo tồn các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của di tích, tuân thủ đúng quy định của Luật Di sản văn hóa. Trong đó, giữ nguyên trạng nơi thờ tự chính trên tầng 2 của đình, còn tầng 1 là nơi sinh hoạt cộng đồng của khu dân cư. 

Không chỉ cho tu bổ, tôn tạo đình, chính quyền địa phương còn nỗ lực chăm lo, thúc đẩy các hoạt động bảo tồn, quảng bá, thu hút khách du lịch tìm hiểu về lịch sử truyền thống của đình. 

Bà Nguyễn Thị Chiền - Tổ trưởng tổ dân phố Hàng Bạc 1, thành viên Tiểu ban quản lý đình Trung Yên cho biết trước đây, chính quyền địa phương từng tổ chức nhiều hoạt động tại đình như trưng bày sản phẩm thủ công, đặc sản địa phương; tổ chức hoạt động dành cho học sinh các trường tham quan, tìm hiểu đình. Không gian tầng 1 của đình cũng từng được sử dụng để tổ chức các triển lãm, trong đó tiêu biểu là triển lãm tranh của họa sĩ Đinh Thế Sơn.

“Cuối năm vừa qua, phường Hoàn Kiếm cũng đã nỗ lực tạo điều kiện để trưng bày các sản phẩm thủ công mỹ nghệ như tranh sơn mài, các món trang sức nhỏ tại tầng 1 đình, nhờ đó thu hút được thêm khách du lịch và tăng lượng người đến tham quan đình”, bà Chiền chia sẻ thêm. 

Phát huy vai trò cộng đồng trong bảo tồn di tích

Cũng tọa lạc trong khu phố cổ Hà Nội, đình Đông Thành (số 7 phố Hàng Vải, phường Hoàn Kiếm) là một di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu, thờ Thánh Huyền Thiên Trấn Vũ. Với kiến trúc cổ kính cùng nhiều di vật quý, đình đã được công nhận là di tích cấp quốc gia vào năm 2014.

Để có được diện mạo khang trang như hiện tại, đình đã trải qua nhiều lần tôn tạo, tu bổ, thậm chí là trùng tu quy mô lớn. Trước đợt trùng tu năm 2014, di tích từng xuống cấp nghiêm trọng, nhiều cổ vật quý bị thất tán. Tương tự đình Trung Yên, đình Đông Thành cũng từng bị lấn chiếm với 8 hộ dân sinh sống trong khuôn viên, khiến diện tích từ hơn 500m² bị thu hẹp chỉ còn khoảng 42m². 

Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa khu phố cổ, năm 2014, UBND TP Hà Nội đã triển khai trùng tu, tôn tạo nhiều hạng mục của đình; đồng thời thực hiện di dời, đền bù các hộ dân, từng bước khôi phục diện tích nguyên gốc của đình Đông Thành. Những năm gần đây, di tích tiếp tục được tu bổ với một số hạng mục, trong đó có lò hóa vàng cao gần 5 mét được hoàn thiện vào năm 2025.

Theo ông Nguyễn Đức Tiến - thủ nhang đình Đông Thành, để di tích có được diện mạo khang trang như hiện nay là kết quả của sự vào cuộc đồng bộ từ nhiều phía: “Công tác bảo tồn, tu bổ di tích không thể làm mạnh nếu thiếu vai trò của chính quyền. Khi có sự phối hợp hài hòa giữa chính quyền, người dân và cộng đồng, việc gìn giữ di sản mới đạt hiệu quả”.

Ông Tiến cũng cho biết, bên cạnh nguồn lực từ ngân sách Nhà nước, việc huy động xã hội hóa và nâng cao nhận thức của người dân trong bảo vệ, gìn giữ di tích tín ngưỡng, tâm linh đóng vai trò quan trọng, góp phần đẩy nhanh quá trình tu bổ, tôn tạo di tích. 

Còn với đình Hà Vỹ - nơi thờ ông tổ nghề sơn trên phố Hàng Hòm (phường Hoàn Kiếm) từng xuống cấp đến mức người dân đi ngang qua cũng khó nhận ra. Trước đây, di tích gần như một phế tích bởi nhìn vào ngôi đình chỉ thấy phần tam quan mục nát, bám đầy rêu phong nhô lên giữa những mái tôn quây kín xung quanh.

Đảng bộ, chính quyền và nhân dân quận Hoàn Kiếm (cũ) luôn quan tâm đến công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch. Năm 2023, di tích đã được ưu tiên giải phóng mặt bằng, tu bổ và tôn tạo. 

Nhờ sự quan tâm của Nhà nước cùng nguồn lực xã hội hóa, đến nay, ngôi đình đã được tu bổ khang trang, từng bước lấy lại diện mạo tương xứng với giá trị lịch sử và văn hóa vốn có.

Năm 2026, Nghị quyết 80/NQ-TW đã đặt mục tiêu bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển bền vững, nhấn mạnh việc đưa di sản vào đời sống, phát triển du lịch và kinh tế văn hóa. Đồng thời, nghị quyết yêu cầu đẩy mạnh xã hội hóa, hoàn thiện cơ chế, chính sách và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để quảng bá, khai thác hiệu quả giá trị di sản.  

Có thể thấy, việc tu bổ, tôn tạo các đình trong khu phố cổ là kết quả của quá trình triển khai đồng bộ các chủ trương, chính sách vào thực tiễn, với sự chung tay của chính quyền, cộng đồng và nguồn lực xã hội hóa. 

Những chuyển biến tích cực này không chỉ góp phần phát triển du lịch văn hóa và tạo nguồn lực bền vững, mà còn khẳng định giá trị của việc bảo tồn bản sắc và chiều sâu văn hóa của Thủ đô nghìn năm văn hiến.