Giao thoa quá khứ và hiện đại tại 'ngôi nhà di sản' 38 Hàng Đào

(Sóng trẻ) - Tọa lạc tại 38 Hàng Đào, đình Đồng Lạc là di tích đặc biệt của phố cổ Hà Nội. Từng là đình chợ bán yếm lụa từ thời Lê, nay nơi đây đã trở thành “ngôi nhà di sản”, góp phần kết nối ký ức phố nghề xưa với cách bảo tồn hiện đại.

Dấu tích đình chợ trong cấu trúc nhà ống phố cổ

Đình Đồng Lạc không chỉ là một công trình tín ngưỡng, nơi thờ vọng thần Cao Sơn, Linh Lang, Bạch Mã mà còn là một đình chợ đặc trưng của phố nghề Thăng Long. Tấm bia đá dựng năm 1856 còn sót lại trong đình cho biết từ thời Lê, nơi đây đã là đình chợ bán yếm lụa của phường Đồng Lạc. Sang thời Nguyễn, đình được tu bổ và tiếp tục là nơi buôn bán trang phục phụ nữ, duy trì mô hình “đình - chợ” hiếm gặp còn lưu dấu ở khu phố cổ.

Điểm đặc biệt là đình không tách biệt như đình làng truyền thống mà nằm trong cấu trúc nhà ống đặc trưng của Hàng Đào. Thửa đất có dạng “thót hậu”, mặt tiền rộng khoảng 6m nhưng phía trong thu hẹp dần, chiều sâu hơn 50m. Không gian được chia thành nhiều lớp nhà, xen giữa là các sân trong để lấy sáng và thông gió - một giải pháp kiến trúc phù hợp với điều kiện đô thị chật hẹp.

Sau biến động lịch sử, đình bị phá hủy và được xây dựng lại năm 1941 theo dạng nhà hai tầng: tầng dưới bán hàng, tầng trên đặt không gian thờ. Chính sự chuyển đổi công năng này khiến kiến trúc hiện nay mang dáng dấp nhà phố hơn là đình truyền thống. 

Dấu tích cổ còn lại không nhiều, nay chỉ còn sót lại hai đầu dư thời Nguyễn và tấm bia đá dựng năm Tự Đức Bính Thìn. Tuy vậy, bố cục gian thờ trên tầng hai với vách ngăn gỗ kiểu “thượng song hạ bản”, hương án sát tường hậu vẫn giữ được tinh thần không gian đình xưa.

Năm 2000, công trình được lựa chọn phục hồi trong chương trình hợp tác giữa Hà Nội và Toulouse (Pháp), nhằm khôi phục và phát huy giá trị di sản trong khu phố cổ. Đến năm 2004, đình Đồng Lạc được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia. Từ đó, địa chỉ 38 Hàng Đào vừa là một ngôi đình cổ được bảo tồn, vừa được biết đến như “ngôi nhà di sản” của phố cổ Hà Nội.

Cách di sản “sống” trong hiện tại

Từ năm 2017, thành phố Hà Nội phối hợp với thương hiệu sơn mài Hanoia đưa các sản phẩm thủ công mỹ nghệ làng nghề vào trưng bày tại không gian văn hóa bên trong Đình Đồng Lạc. Sự hiện diện của thương hiệu tư nhân trong một di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia từng gây băn khoăn, nhưng thực tế cho thấy đây là một cách thử nghiệm để di sản không bị “đóng khung” trong trạng thái bảo tồn tĩnh.

Tầng một, vốn là nơi buôn bán của đình chợ xưa, nay trở thành khu trưng bày sản phẩm sơn mài và thủ công truyền thống. Những bộ nữ trang, hộp trà, cơi trầu, bình cẩn trứng hay bàn sơn mài được sắp đặt theo hướng tôn trọng cấu trúc nhà cổ, không can thiệp thô vào kiến trúc. 

Bên cạnh đó là các sản phẩm từ giấy dó như mặt nạ, sổ tay, quạt - chất liệu từng mai một, nay quay lại trong hình thức ứng dụng mang tính mỹ thuật cao. Trên tầng hai, ngoài gian thờ được giữ nguyên, một phần không gian phía trước được dành để trưng bày vải lụa truyền thống, mặt hàng đặc trưng của phố Hàng Đào xưa.

Đình Đồng Lạc còn được biết đến như một “điểm chạm” văn hóa dành cho những người yêu di sản. Định kỳ hằng tháng, các buổi tọa đàm, triển lãm hội họa, nhiếp ảnh, điêu khắc được tổ chức ngay trong lòng di tích. Hoạt động thương mại, trưng bày và đối thoại nghệ thuật cùng diễn ra, nhưng được tiết chế để không lấn át yếu tố thờ tự.

Đáng chú ý, công trình cũng tích hợp hệ thống mã QR để cung cấp thông tin đa ngôn ngữ về lịch sử đình, phường nghề Đồng Lạc và kỹ thuật thủ công truyền thống. Thay vì đặt dày đặc bảng thuyết minh, giải pháp số hóa cho phép người xem chủ động tiếp cận tư liệu mà vẫn giữ được cảm giác nguyên bản của không gian cổ. 

Đây là một nỗ lực của thành phố Hà Nội trong việc mở rộng khả năng kết nối du khách trong và ngoài nước với câu chuyện phố nghề, kết nối thế hệ trẻ với di sản, và tạo một lớp diễn giải linh hoạt có thể cập nhật theo thời gian mà không can thiệp trực tiếp vào cấu trúc công trình.

Từ một đình chợ bán yếm lụa thời Lê, đến cửa hàng bách hóa giữa thế kỷ XX, và nay là mô hình kết hợp bảo tồn và trưng bày, “ngôi nhà di sản” 38 Hàng Đào cho thấy di tích không chỉ tồn tại bằng ký ức. Những nỗ lực kết nối không gian di sản tại đình Đồng Lạc với nhịp sống đương đại đã cho thấy tiềm năng bền vững khi di sản được nhìn nhận và phát huy một cách đúng đắn.