Xử lý rác điện tử- Kỳ 1: Quy trình “phân lô, xẻ thịt”

(Sóng trẻ) - Rác thải điện tử được thu gom, tháo dỡ để tận thu những linh kiện còn giá trị. Nhưng phía sau những chiếc búa, chiếc kìm và đôi bàn tay trần là một quy trình phân loại thủ công, nơi những bộ phận có giá trị nhanh chóng được đưa đi, còn pin hỏng, màn hình vỡ và những phần linh kiện bị loại bỏ vẫn chưa rõ điểm đến.

Từ thiết bị công nghệ đến thị trường phế liệu

Từ đường liên xã tiến vào Tổ dân phố Bùi (phường Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên), không khó để bắt gặp những cơ sở thu mua phế liệu nằm xen kẽ trong khu dân cư. Trước cửa các nhà xưởng, bao tải, thùng nhựa, bó dây điện cũ cùng nhiều loại vật liệu được tập kết ngổn ngang. Giữa những đống phế liệu ấy, không ít thiết bị điện tử đã qua sử dụng nằm lẫn lộn, chờ được phân loại và tháo dỡ.







Bao tải phế liệu, linh kiện điện tử được vứt tràn lan trên con đường dẫn vào thôn Bùi. (Ảnh: Huệ Chi)
Bao tải phế liệu, linh kiện điện tử được vứt tràn lan trên con đường dẫn vào thôn Bùi. (Ảnh: Huệ Chi)

Một chiếc tai nghe đứt lìa chỉ còn trơ vỏ nhựa, điện thoại cũ vỡ nát để lộ bảng mạch, hay những màn hình máy tính đã bị bóc tách lớp vỏ. Từ những sản phẩm công nghệ từng phục vụ đời sống, chúng bước sang một vòng đời khác: trở thành nguồn nguyên liệu cho thị trường thu mua, tái chế phế liệu.

Theo số liệu UBND phường Mỹ Hào cung cấp, Tổ dân phố Bùi từng thống kê có tới 84 cơ sở hoạt động trong lĩnh vực thu mua, xử lý phế liệu. Quy mô hoạt động này cho thấy phế liệu đã trở thành một ngành nghề mang lại sinh kế cho không ít hộ dân địa phương. Tuy nhiên, cùng với giá trị kinh tế là những vấn đề đặt ra trong quá trình thu gom, tháo dỡ và xử lý các thiết bị điện tử đã hết vòng đời sử dụng.




Linh kiện được vận chuyển về những khu xưởng tư nhân để chuẩn bị cho những công đoạn tháo dỡ. (Ảnh: Huệ Chi)
Linh kiện được vận chuyển về những khu xưởng tư nhân để chuẩn bị cho những công đoạn tháo dỡ. (Ảnh: Huệ Chi)

Khác với nhiều loại phế liệu thông thường, thiết bị điện tử là tập hợp của nhiều thành phần vật liệu khác nhau. Bên trong một chiếc máy tính, điện thoại hay thiết bị gia dụng có thể chứa bảng mạch, pin, dây dẫn, kim loại, nhựa và các linh kiện phức tạp. Một số bộ phận có khả năng chứa hoặc phát sinh các chất nguy hại nếu bị xử lý không đúng cách.

Vì vậy, việc tháo dỡ, phân loại rác thải điện tử không đơn thuần là tách riêng những phần có thể bán được. Đây còn là công đoạn đòi hỏi quy trình kỹ thuật và biện pháp bảo đảm an toàn cho người lao động cũng như môi trường xung quanh.

Những công đoạn tháo dỡ bằng tay trần

Theo chân những chuyến xe máy chở bao tải phế liệu vào khu vực, có thể nhận thấy nguồn hàng tại Tổ dân phố Bùi ngày càng đa dạng. Nếu trước đây hoạt động thu mua chủ yếu xoay quanh những vật dụng quen thuộc như ổ cứng, tivi, đầu đĩa hay dây điện cũ, thì nay, các cơ sở còn tiếp nhận nhiều loại linh kiện và thiết bị điện tử đã qua sử dụng.

Tại xưởng xử lý tại nhà chị C., ổ cứng máy tính là một trong những mặt hàng được thu mua với số lượng lớn. Theo thông tin được cung cấp, trung bình mỗi tháng, cơ sở này có thể tiếp nhận tới 8.000 chiếc ổ cứng để tháo dỡ và phân loại. Đây là con số đáng chú ý, cho thấy quy mô của hoạt động thu gom, xử lý linh kiện điện tử tại các cơ sở ở địa phương.

Sau khi tập kết, thiết bị được phân loại trước khi đưa vào công đoạn tháo lắp. “Những phần còn giá trị sử dụng hoặc có thể bán được thì được tách riêng, đóng gói để chuyển cho các đầu mối thu mua khác”, chị C. chia sẻ. Theo thông tin ghi nhận tại một số cơ sở xử lý, các kiện hàng sau phân loại có thể được chuyển tới những đầu mối thu mua, xưởng tái chế khác, thậm chí có thông tin về việc một số lô hàng được đưa sang Trung Quốc.




Quá trình tháo dỡ diễn ra chủ yếu bằng các dụng cụ cầm tay. Tại một số khu vực làm việc, trang bị bảo hộ chủ yếu là khẩu trang thông thường và găng tay vải. (Ảnh: Huệ Chi)
Quá trình tháo dỡ diễn ra chủ yếu bằng các dụng cụ cầm tay. Tại một số khu vực làm việc, trang bị bảo hộ chủ yếu là khẩu trang thông thường và găng tay vải. (Ảnh: Huệ Chi)

Quá trình tháo dỡ rác thải điện tử bằng phương pháp thủ công không chỉ tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường mà còn trực tiếp đe dọa sức khỏe người lao động. Khi thiết bị bị đập vỡ, cắt tách hoặc tháo rời không đúng quy trình, bụi và các mảnh vụn từ linh kiện có thể phát tán trong không khí. Đặc biệt, pin, bảng mạch và màn hình nếu bị phá hủy tùy tiện có thể giải phóng các thành phần nguy hại. Chị A., công nhân tại một xưởng sản xuất chia sẻ: “Có những bộ phận bị vỡ, hỏng, bám nhiều bụi, sử dụng đồ bảo hộ dày thì rất khó để thao tác, vướng víu lắm. Với làm nhiều nên cũng quen, có độc thì vẫn phải cố làm”.




Việc tiếp xúc thường xuyên với linh kiện, bụi bẩn và các vật liệu từ thiết bị điện tử đặt ra câu hỏi về điều kiện lao động, sức khỏe của những người làm nghề tại đây. (Ảnh: Huệ Chi)
Việc tiếp xúc thường xuyên với linh kiện, bụi bẩn và các vật liệu từ thiết bị điện tử đặt ra câu hỏi về điều kiện lao động, sức khỏe của những người làm nghề tại đây. (Ảnh: Huệ Chi)

Những cánh cửa đóng kín phía sau hoạt động thu mua

Rời các điểm tập kết phế liệu lộ thiên, phóng viên tiếp tục tìm hiểu những cơ sở được cho là thực hiện công đoạn tháo dỡ với số lượng lớn tại địa phương. Tuy nhiên, nếu hoạt động thu mua bên ngoài diễn ra khá công khai, việc tiếp cận bên trong một số xưởng lại không dễ dàng.




Một số người làm nghề và người dân xung quanh không muốn cung cấp thông tin về quy trình hoạt động, cũng như nơi tiếp nhận các loại linh kiện sau khi đã được phân loại. (Ảnh: Huệ Chi)
Một số người làm nghề và người dân xung quanh không muốn cung cấp thông tin về quy trình hoạt động, cũng như nơi tiếp nhận các loại linh kiện sau khi đã được phân loại. (Ảnh: Huệ Chi)

Bo mạch, dây dẫn, kim loại và những linh kiện còn khả năng thu hồi được tách riêng, đóng gói để chuyển sang các đầu mối tiêu thụ. Giá trị của từng nhóm vật liệu quyết định phần nào hành trình tiếp theo của chúng. Những bộ phận có thể tái sử dụng hoặc mang lại lợi ích kinh tế được ưu tiên thu gom, trong khi pin hỏng, màn hình vỡ, vỏ nhựa và những thành phần không còn giá trị thương mại lại trở thành phần phế thải sau phân loại.

Đây cũng là mắt xích cần được làm rõ trong toàn bộ chuỗi xử lý rác thải điện tử tại địa phương. Những bộ phận bị loại bỏ được tập kết ở đâu? Chúng có được chuyển giao cho đơn vị có chức năng xử lý chất thải phù hợp hay tiếp tục được lưu giữ, thải bỏ cùng rác sinh hoạt? Có hay không tình trạng đốt, chôn lấp hoặc xử lý tự phát?

Tại Tổ dân phố Bùi, hành trình của một thiết bị điện tử không dừng lại khi nó bị tháo rời thành từng bộ phận. Đằng sau quá trình tận thu những vật liệu có giá trị là một dòng chảy khác của các thành phần bị loại bỏ. Và nếu những mắt xích cuối cùng này không được kiểm soát, phần rác thải tưởng chừng đã bị bỏ lại có thể trở thành nguồn nguy cơ kéo dài đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng.


Khoảng trống trong chuỗi tái chế rác điện tử 

Năm 2022, thế giới thải ra khoảng 62 triệu tấn rác điện tử, nhưng chỉ 22,3% trong số đó được thu gom và xử lý chính thức. Theo Viện Khoa học và Công nghệ môi trường, mỗi năm Việt Nam phát sinh khoảng 100.000 tấn rác thải điện tử (như tivi, điện thoại, máy tính…). Trong khi lượng rác từ các sản phẩm công nghệ nhanh ngày càng gia tăng, một phần lớn những thiết bị chứa đầy chì, thủy ngân và các hóa chất độc hại đang len lỏi vào các bãi phế liệu tự phát. 

Cùng chuyên mục

Đừng bỏ lỡ
Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Tin nổi bật2 tuần trước

(Sóng trẻ) - Gần 30 năm qua, có một lớp học không tiếng trống trường, không yêu cầu giấy khai sinh, không thu một khoản học phí vẫn đều đặn duy trì mỗi ngày. Từ những ngày đầu tiên, cô đã kiên trì, đồng hành cùng các em trong hành trình tiếp cận tri thức

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Tin nổi bật3 tuần trước

(Sóng trẻ) - Nằm trên góc phố nhỏ tại phường Vĩnh Hưng (Hà Nội), cửa hàng bánh cuốn Thanh Trì cô Lan níu chân thực khách bởi sự dân dã, đậm đà bản sắc ẩm thực Hà Thành.

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Tin nổi bật3 tuần trước

(Sóng trẻ) - Sự phát triển của công nghệ và các nền tảng số đang làm thay đổi cách công chúng tiếp cận nghệ thuật truyền thống. Trước những chuyển động ấy, cải lương cũng đứng trước bài toán thích ứng với phương thức tiếp cận mới, nhằm gìn giữ những giá

XEM THÊM TIN

SỰ KIỆN NỔI BẬT

TIN ẢNH

XEM NHIỀU NHẤT

TIN NỔI BẬT

DIỄN ĐÀN