Hát Xoan - Dấu ấn đặc biệt vùng đất Tổ Phú Thọ

(Sóng trẻ) - Từ lâu, hát Xoan trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân Phú Thọ nói riêng và cộng đồng người Việt nói chung, nhất là mỗi dịp Tết đến xuân về hay Giỗ Tổ Hùng Vương.

Hát Xoan tên gốc là hát Xuân. Đây là làn điệu dân ca ra đời sớm nhất của người nông dân làm lúa nước. Điệu hát có nguồn gốc từ thời các vua Hùng dựng nước, gắn liền với nhiều câu chuyện truyền thuyết khác nhau nên có sức hút đặc biệt với khách du lịch đặc biệt là người Việt. 

Gốc của hát Xoan ở vùng Phú Thọ. Tại đây, từ một hoạt động văn hóa nghệ thuật, làn điệu đã trở thành truyền thống được các nghệ nhân các phường Xoan cổ trao truyền lần lượt qua các thế hệ. Bốn phường Xoan gồm An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét nằm ở xã Kim Đức và Phương Lâu. 

Hát Xoan có 3 chặng: Hát nghi lễ, hát quả cách và hát giao duyên với đầy đủ các dạng thức: hát nói, hát ngâm; đồng ca nữ, đồng ca nam, tốp ca, đối ca, hát đa thanh, hát đuổi, hát đan xen,... Lời hát lúc thong thả, mộc mac, lúc dồn đuổi chắc khỏe hòa cùng tiếng trống giục giã làm du khách không thể nào quên.

Trong hát Xoan, múa luôn được đi cùng với hát, điệu múa là minh hoa cho lời ca. Các tiết mục múa hát thường theo thứ tự nhất định. Mở đầu là 4 tiết mục có tính nghi thức, mang nội dung khấn nguyện, chúc tụng. Tiếp theo là phần hát cách và cuối cùng là các tiết mục có tính chất dân gian mang dáng dấp của các bài dân ca, ví giao duyên, hát trống quân. Mỗi tiết mục sẽ gắn với những động tác hoặc các hoạt cảnh như: Hát gái, bỏ bộ, xin huê, gài huê, đố huê, đố chữ, đánh cá… 

Một tiết mục hát Xoan gồm có cả nam và nữ. Nam là Kép, nữ là Đào. Trong đó, trai thường mặc áo the, khăn xếp, quần trắng; nữ mặc áo năm thân, khăn mỏ quạ, áo cánh trắng, yếm điều, thắt lưng bao, dải yếm các mầu, quần lụa, đeo xà tích. Họ coi nhau thân thiết như anh em và đào kép Xoan không được lấy nam nữ thanh niên của làng nước nghĩa.

Người đứng đầu một phường Xoan gọi là Trùm - người dày dặn kinh nghiệm về nghề nghiệp và viết chữ để có thể hát dẫn một số bài dài được chép bằng văn tự. Là trùm phường Xoan An Thái, nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch chia sẻ: “Tôi đã được theo ông đi hát từ nhỏ, vì vậy tôi đã thẩm thấu về hát Xoan trên 50 năm. Du khách đến xem chúng tôi biểu diễn rất đông, bao gồm cả trong nước và quốc tế. Đây là tải sản vô giá của nhân dân ta, được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại”.

Có dịp được đến Phú Thọ thưởng thức hát Xoan, bạn Ngô Thị Hương Ly (Bắc Ninh) hào hứng bày tỏ: “Đây là lần đầu tiên mình được nghe hát Xoan, tiếng hát cuốn hút của các nghệ nhân cùng những điệu múa khiến mình thực sự bất ngờ, khác hẳn với suy nghĩ nhàm chán ban đầu. Mình rất khâm phục các thế hệ đi trước đã sáng tạo ra loại hình nghệ thuật độc đáo này. Các tiết mục hát Xoan giúp mình thêm yêu và tự hào về quê hương, đất nước và con người Việt Nam hơn”. 

Hát Xoan không chỉ là niềm tự hào của người dân đất Tổ mà còn là sản phẩm sáng tạo chung của cộng đồng người Việt. Với sức sống bền bỉ và sức lan tỏa mãnh liệt, Hát Xoan sẽ tiếp tục được gìn giữ, phát triển và trở thành biểu tượng của tinh thần yêu nước, say mê lao động với người dân nơi đây.