Khắc dấu gỗ - Nghề xưa tưởng thất truyền vẫn được gìn giữ tại phố cổ Hà Nội

(Sóng trẻ) - Giữa lòng phố cổ hối hả, căn nhà số 6 Hàng Quạt vẫn lưu giữ một không gian xưa cũ. Hơn 60 năm, tiếng đục khắc “lách cách” cùng mùi gỗ thơm, mực in vẫn đều đặn tỏa ra từ cửa hàng Phúc Lợi - “bảo tàng sống” về nghề khắc dấu gỗ tinh xảo, nơi nghệ nhân Phạm Ngọc Toàn âm thầm gìn giữ hồn cốt chữ nghĩa và ký ức Hà Nội.

Đi dọc phố cổ Hà Nội, không khó để có thể bắt gặp những cửa hiệu nhỏ làm nghề khắc dấu thủ công, trong đó tập trung nhiều nhất ở phố Hàng Quạt và Tô Tịch. Là một phần trong hệ thống nghề thủ công truyền thống đặc trưng của phố cổ Hà Nội, nghề khắc dấu gỗ đã có lịch sử lâu đời.

Sự tồn tại của nghề gắn liền với sự phát triển của hoạt động thương mại, hành chính và văn hóa. Các tài liệu cho thấy, dấu gỗ được sử dụng rộng rãi với nhiều mục đích: đóng dấu cho văn bản, hợp đồng, dấu trên thư tín, dấu trang trí trên thư pháp, tranh vẽ, hay làm vật phẩm lưu niệm. Sự tinh xảo của nghề phản ánh trình độ thẩm mỹ và kỹ thuật điêu luyện của người thợ thủ công Hà thành.

Đặc trưng của cửa hàng là hình ảnh những người thợ lặng lẽ làm việc bên chiếc bàn nhỏ đặt ngay trước cửa, xung quanh là các dụng cụ đã nhuốm màu thời gian. Không gian chỉ chừng 2 m2 nhưng ngập tràn mùi gỗ, mùi mực in đặc trưng.

Với nghề khắc dấu, đôi tay khéo léo mới chỉ là điều kiện cần. Đằng sau những đường nét chìm nổi tinh xảo trên mặt dấu là bề dày văn hóa và kinh nghiệm nghề nghiệp được tích lũy qua nhiều năm. Chính điều đó khiến quá trình tạo tác mỗi con dấu không đơn thuần là lao động thủ công, mà trở thành một hành trình sáng tạo nghệ thuật. Mỗi con dấu vì thế không chỉ dùng để đóng, mà còn là một tác phẩm độc bản, nơi gửi gắm sự khéo léo, tài năng và tâm huyết của người thợ.

Nghệ nhân Phạm Ngọc Toàn - người đã gắn bó với nghề thủ công khắc gỗ gần 50 năm cho hay, làm dấu khắc gỗ phải cẩn trọng từ việc chọn lựa gỗ, mài phôi, vẽ phác thảo cho đến chạm khắc. “Trong tất cả các công đoạn, điêu khắc được ví như linh hồn của quá trình. Mỗi nhát đục, mỗi đường dao đều là một quyết định không thể đảo ngược. Người thợ phải dồn toàn bộ sự tập trung và cảm nhận vào đầu ngón tay, bởi chỉ một chút lệch tay, một nét khắc quá sâu hay quá nông, cũng có thể làm hỏng toàn bộ bố cục, khiến chi tiết trở nên cứng nhắc, vô hồn”.

Điều đáng chú ý là nghề khắc dấu gỗ truyền thống không tách rời nhịp sống hiện đại. Ngày nay, con dấu không chỉ khắc tên riêng mà còn đa dạng về hình thức, từ hoa sen, Tháp Rùa, bến nước, con thuyền đến hình ảnh xích lô - những biểu tượng văn hóa được nhiều du khách nước ngoài ưa chuộng.

Trong khi đó, giới trí thức, văn nhân vẫn lựa chọn những con dấu chữ triện mang vẻ đẹp tối giản, trang nhã. Để tiếp cận khách hàng trẻ, các nghệ nhân cũng sáng tạo thêm những mẫu khắc hình 12 con giáp, nhân vật hoạt hình với tạo hình ngộ nghĩnh. Mỗi nhóm khách hàng đại diện cho một gu thẩm mỹ khác nhau, và người thợ khắc dấu chính là cầu nối linh hoạt, đưa giá trị truyền thống hòa nhập vào đời sống đương đại.

Bạn Nguyễn Huyền Trang (20 tuổi, Hà Nội) cho biết, cùng gia đình ghé phố Hàng Quạt để khắc con dấu cho riêng mình và làm quà tặng bạn bè. Chia sẻ về lý do lựa chọn, Huyền Trang nói: “Mình biết đến cửa hàng khắc dấu gỗ của bác Toàn qua TikTok. Mình mong những không gian như thế này sẽ được nhiều bạn trẻ biết đến hơn, không chỉ trên mạng xã hội mà cả qua các kênh truyền thông chính thống. Mình tin rằng, khi được trực tiếp trải nghiệm, nhiều bạn trẻ sẽ yêu thích và ủng hộ các giá trị truyền thống”.

Khởi nguồn với chức năng xác thực trong giao dịch và thư tín, con dấu gỗ dần vượt lên khỏi phạm vi dụng cụ thông thường, trở thành "chữ ký" riêng biệt của các văn nhân, nghệ sĩ trên từng tác phẩm. Ngày nay, nó tiếp tục hành trình biến đổi, trở thành một sứ giả văn hóa tinh tế - món quà lưu niệm đậm chất Việt được bạn bè quốc tế trân quý.