Người thợ giữ trọn ký ức tuổi thơ qua chiếc mặt nạ giấy bồi

(Sóng trẻ) - Nghề làm mặt nạ giấy bồi tại làng Ông Hảo (xã Nguyễn Văn Linh, Hưng Yên) đang từng bước khẳng định lại vị thế mỗi mùa Trung thu. Giữa nhịp sống hiện đại, sự cần mẫn của những người thợ thủ công đã biến những mẩu giấy vụn thành sợi dây kết nối ký ức văn hóa dân gian qua năm tháng.

Làng nghề giữ hồn Trung thu Việt

Làng Ông Hảo từ lâu đã nổi danh là cái nôi gìn giữ nghề làm đồ chơi Trung thu truyền thống lớn nhất nhì miền Bắc. Trải qua nhiều thay đổi, đến nay số hộ gia đình bám trụ với nghề làm mặt nạ thủ công chỉ còn ít. Trong số những người kiên trì giữ lửa ấy, nghệ nhân Vũ Huy Đông (76 tuổi) đã dành trọn cả cuộc đời để gắn bó với hồ dán, giấy vụn và màu vẽ.

Những ngày giáp vụ, căn nhà cấp bốn kiêm xưởng sản xuất của ông Vũ Huy Đông chật kín khuôn xi măng và những chồng báo cũ. Đôi tay chai sạn của ông thoăn thoắt nhấc từng khối phôi. Ông Đông cho biết, để giữ được hồn cốt đồ chơi xưa thì mọi công đoạn từ quấy hồ đến đắp giấy đều phải làm hoàn toàn bằng phương pháp thủ công.

Theo ông Đông, khâu quyết định độ bền của mặt nạ bắt đầu ngay từ việc quấy bột sắn dây trên bếp lửa liu riu cho đến khi đạt độ sánh mịn, trong suốt. Loại hồ thực vật này bảo đảm độ kết dính cao, an toàn tuyệt đối và không lưu lại mùi hóa chất khi trẻ nhỏ tiếp xúc gần. Từng mẩu giấy báo cũ sau đó được xé nhỏ, thấm đẫm hồ rồi miết chặt vào từng hốc khuôn đúc đầm tay.

Người thợ phải xếp chồng luân phiên từ năm đến 6 lớp giấy liên tiếp để tạo độ dày và độ đanh tiêu chuẩn cho phôi thô. “Khuôn xi măng chỉ cho ra cái hình hài bất động, còn độ bền và phom dáng lại phụ thuộc hoàn toàn vào lực miết tay của người thợ lúc dán giấy”, nghệ nhân Đông nhấn mạnh. 

Công đoạn làm phôi hoàn toàn phụ thuộc vào diễn biến của thời tiết tự nhiên mỗi độ sang thu. Những mẻ giấy bồi bắt buộc phải đón đủ từ 2 - 3 ngày nắng gắt liên tục thì hồ sắn mới rút hết nước và đanh lại như gỗ. Chỉ cần một cơn mưa rào bất chợt hay đợt nồm kéo dài, phôi giấy ẩm rất dễ bị thâm mốc, khiến người làm nghề mất trắng công sức.

Ngồi phụ chồng gom mặt nạ vào hiên khi mây giông kéo đến, bà Vũ Thị Hạnh (vợ ông Đông) cũng là một nghệ nhân của làng, bộc bạch về nỗi vất vả: “Làm nghề này sợ nhất là trời mưa dầm, giấy phơi không khô kiệt thì hồ sẽ bị chua, mốc xanh từ trong ruột phôi ra. Những hôm ấy, hai vợ chồng phải vất vả hơn bật quạt gió, quạt tay từng mẻ để kịp giao đúng hẹn”.

Sau khi phôi khô, người thợ dùng kéo bén tỉa sạch bavia viền mép rồi quét phủ một lớp sơn lót màu trắng hoặc vàng nhạt. Lớp lót này có nhiệm vụ che toàn bộ chữ in trên giấy báo cũ, tạo bề mặt phẳng mịn giúp màu vẽ trang trí bám chắc và rực rỡ hơn. Từ khối giấy vô tri, từng đường nét thần thái bắt đầu thành hình dưới mũi cọ dứt khoát của người thợ già.

Khâu kẻ vẽ chi tiết hoàn toàn không có khuôn thước cố định mà dựa vào cữ tay chuẩn xác tích lũy qua nhiều thập kỷ. Màu sắc tuân theo chuẩn mực ước lệ dân gian: sắc đỏ mang lại nét tươi vui, màu đen nhấn sâu đuôi mắt hóm hỉnh và vệt phấn trắng làm bừng sáng nụ cười chú Tễu. Từng mảng sơn dầu công nghiệp được tán phẳng nhanh gọn để tạo diện mạo rực rỡ dưới ánh sáng ban ngày.

Nghề truyền thống dần trở lại vị thế

Mỗi chiếc mặt nạ xuất xưởng có giá bán buôn dao động từ 25.000 đến 35.000 đồng tùy kích cỡ, và lên tới 50.000 đến 70.000 đồng khi đến tay người tiêu dùng tại các phố lớn. Dù biên độ lợi nhuận khiêm tốn so với công sức bỏ ra, mức giá bình dân giúp sản phẩm tiếp cận rộng rãi với phụ huynh và học sinh. Đều đặn mỗi mùa rằm, xưởng của ông Đông cung cấp ra thị trường khoảng 15.000 đến 20.000 chiếc mặt nạ các loại.

Từ tháng Bảy âm lịch, các đợt hàng hoàn thiện được phân loại, xếp chồng lên nhau và bọc kỹ trong bao tải dứa để chống trầy xước phần sơn. Những chuyến xe tải nhỏ nối đuôi nhau rời xưởng từ sáng sớm, tỏa đi khắp phố cổ Hàng Mã (Hà Nội), Hải Phòng, Quảng Ninh và các tỉnh miền Trung. Nhiều kiện hàng còn được chuyển phát nhanh đến các trung tâm bảo tồn văn hóa và bảo tàng dân tộc học trên toàn quốc.

Trước sự đổi thay của thời đại, nghề thủ công truyền thống tại làng Ông Hảo chủ động mở ra hướng tiếp cận mới bằng việc đón học sinh, sinh viên và liên kết với các đơn vị đón tiếp quốc tế về trải nghiệm. Những gian xưởng gia đình không còn khép kín quy trình sản xuất thương phẩm mà trở thành không gian thực hành di sản sống động cho khách phương xa. 

Tại đây, du khách được trực tiếp bồi giấy, vẽ màu để hoàn thiện nên một tác phẩm dân gian mang đậm dấu ấn cá nhân. Bạn Thanh Trang (19 tuổi, phường Hoàng Mai, Hà Nội) tỉ mỉ nắn nót viền mắt cho chiếc mặt nạ chú Tễu trong chuyến thực địa. “Tự tay bồi giấy và tô màu giúp mình hiểu giá trị tỉ mỉ đằng sau một món đồ chơi dân gian mộc mạc”, Trang chia sẻ sau 2 giờ trải nghiệm tại xưởng.

“Trước đây tôi lo rằng lớp trẻ quên hẳn đồ chơi xưa, nhưng mấy năm nay thấy các cháu tìm về xưởng ngày một đông, ngồi tô vẽ từng nét rồi hào hứng xin mang về, tôi mừng lắm”, ông Vũ Huy Đông bộc bạch. Với người thợ già, sự đón nhận từ các lớp trẻ chính là bằng chứng xác thực nhất khẳng định giá trị thủ công truyền thống không hề lỗi thời. Đó cũng là động lực lớn nhất để đôi bàn tay ở tuổi thất thập tiếp tục duy trì lửa nghề mỗi dịp Trung thu. 

Những chiếc mặt nạ mộc mạc ngày nay được người trẻ quay, chụp và chia sẻ trên các nền tảng như TikTok, Facebook. Từ những bài đăng ấy, các đơn hàng trực tuyến từ trường học, không gian sáng tạo và du khách ở nhiều nơi tìm đến xưởng của ông Đông. Công nghệ số vì thế trở thành một kênh kết nối, giúp những sản phẩm giấy bồi truyền thống tiếp cận nhiều người hơn trong đời sống hiện đại.