Nón quai thao và hành trình giữ hồn văn hoá Việt

(Sóng trẻ) - Hơn 20 năm gắn bó với nghề làm nón quai thao, nghệ nhân Nguyễn Thị Hải Yến vẫn tìm hướng đi mới cho chiếc nón truyền thống trong đời sống hôm nay.

Giữa những đổi thay không ngừng, có những giá trị truyền thống vẫn đang được gìn giữ bằng sự bền bỉ nơi đôi bàn tay người nghệ nhân. Hơn 20 năm qua, nghệ nhân Nguyễn Thị Hải Yến vẫn miệt mài gắn bó với nón quai thao - một biểu tượng văn hóa gắn liền với hình ảnh người phụ nữ Việt Nam và những làn điệu dân ca Kinh Bắc.

Trong căn nhà nhỏ chất đầy vành nón, những cuộn chỉ màu và các sản phẩm đang hoàn thiện, bà Hải Yến đã có cuộc trao đổi với phóng viên về cơ duyên đến với nghề, tình yêu dành cho văn hóa quê hương cùng những trăn trở trước nguy cơ mai một của nghề truyền thống. Qua câu chuyện của bà, hành trình gìn giữ và đưa những giá trị văn hóa xưa tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay dần được hé mở.

PV: Nhìn những chiếc nón được sắp xếp ngay ngắn trong xưởng, có cảm giác đây không đơn thuần là phòng làm việc mà còn là nơi lưu giữ rất nhiều kỷ niệm của bà. Vậy điều gì đã đưa bà đến với nón quai thao và khiến bà lựa chọn gắn bó với bàng việc này suốt nhiều năm qua?

Nghệ nhân Hải Yến bên những chiếc nón do chính tay bà tạo ra (Ảnh: NVCC)
Nghệ nhân Hải Yến bên những chiếc nón do chính tay bà tạo ra (Ảnh: NVCC)

Nghệ nhân Hải Yến: Tôi đến với nghề gần như là một điều rất tự nhiên. Từ khi còn nhỏ, tôi đã quen với hình ảnh những người trong làng ngồi làm nón. Bản thân tôi cũng tham gia làm những loại nón chóp truyền thống từ khá sớm nên nghề thủ bàng này đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ.

Sau khi lập gia đình, tôi có cơ hội tiếp xúc nhiều hơn với nón quai thao vì gia đình chồng tôi đã gắn bó với nghề từ nhiều năm trước. Ban đầu, tôi chỉ nghĩ đơn giản là học thêm một nghề mới. Nhưng càng tìm hiểu, tôi càng nhận ra chiếc nón quai thao mang trong mình những giá trị rất khác.

Tôi bị thu hút bởi vẻ đẹp của nó. Đó không phải là vẻ đẹp phô trương hay cầu kỳ, mà là sự duyên dáng, nền nã rất riêng của văn hóa Việt. Mỗi lần nhìn chiếc nón quai thao xuất hiện trong những lễ hội truyền thống hay trên sân khấu quan họ, tôi luôn cảm thấy trong đó có một phần hồn của dân tộc.

Có lẽ chính từ những cảm xúc ấy, việc làm nghề dần không còn đơn thuần là một công việc. Tôi bắt đầu xem đó như một trách nhiệm đối với những giá trị mà các thế hệ trước đã trao lại.

PV: Từ một sự yêu thích ban đầu, đến nay bà đã có hơn 20 năm gắn bó với chiếc nón quai thao. Trong quãng thời gian ấy, nghề truyền thống cũng trải qua không ít thăng trầm. Đã bao giờ bà nghĩ đến việc từ bỏ chưa? Và điều gì đã giữ bà ở lại với nghề cho đến hôm nay?

Nghệ nhân Hải Yến: Tôi nghĩ bất kỳ ai làm nghề truyền thống cũng từng có lúc trăn trở như vậy. Có những giai đoạn nhu cầu thị trường không nhiều, người làm nghề ít dần đi, nhiều sản phẩm thủ bàng truyền thống không còn xuất hiện thường xuyên trong đời sống. Khi nhìn thấy những thay đổi đó, tôi cũng không khỏi lo lắng.

Nhưng điều khiến tôi chưa bao giờ muốn buông nghề chính là giá trị tinh thần, văn hóa mà chiếc nón quai thao mang theo. Nhiều người nhìn thấy một chiếc nón và chỉ nghĩ đó là một sản phẩm thủ bàng. Nhưng với tôi, phía sau chiếc nón ấy là hình ảnh người phụ nữ Việt Nam, là những làn điệu dân ca, là ký ức của làng quê và là câu chuyện về bản sắc dân tộc được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Chính vì vậy, tôi muốn tiếp tục làm nghề, không chỉ để tạo ra những chiếc nón đẹp mà còn để góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa mà cha ông đã để lại. Đó là động lực lớn nhất giúp tôi đi cùng nghề đến hôm nay.

Nghệ nhân Hải Yến cho rằng một nghề có thể mất đi trong vài năm, nhưng để phục hồi những giá trị văn hóa gắn với nghề ấy có khi phải mất rất nhiều thế hệ. (Ảnh: NVCC)
Nghệ nhân Hải Yến cho rằng một nghề có thể mất đi trong vài năm, nhưng để phục hồi những giá trị văn hóa gắn với nghề ấy có khi phải mất rất nhiều thế hệ. (Ảnh: NVCC)

PV: Có lẽ cũng bởi mang trong mình những giá trị đặc biệt như vậy nên mỗi chiếc nón quai thao đều đòi hỏi rất nhiều bằng sức. Là người trực tiếp làm nghề, bà có thể chia sẻ quá trình tạo nên một chiếc nón hoàn chỉnh và bàng đoạn nào khiến bà tâm đắc nhất?

Nghệ nhân Hải Yến: Thực ra rất khó để nói đoạn nào quan trọng nhất, bởi tất cả các đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và tâm huyết. Để làm ra một chiếc nón quai thao đẹp, người thợ phải chuẩn bị rất kỹ từ khâu nguyên liệu. Từ vòng nón, lá nón, mo cho đến các chi tiết trang trí đều phải được lựa chọn cẩn thận. Sau đó là quá trình tạo dáng, khâu nón, chỉnh sửa từng đường nét và hoàn thiện các họa tiết trang trí. Mỗi công đoạn đều có yêu cầu riêng và đều ảnh hưởng đến chất lượng cuối cùng của sản phẩm.

Nhiều người nghĩ một chiếc nón chỉ là những lớp lá được ghép lại với nhau. Nhưng với người làm nghề, mỗi chiếc nón là kết quả của rất nhiều giờ lao động và sự kiên nhẫn. Chỉ cần một chi tiết chưa đạt yêu cầu, người thợ cũng sẵn sàng làm lại để sản phẩm hoàn thiện hơn. Có lẽ điều tôi yêu nhất ở nghề này chính là sự tỉ mỉ ấy. Nó dạy cho người làm nghề tính kiên trì, sự trân trọng đối với từng sản phẩm mình tạo ra.

PV: Tuy nhiên, trong cuộc sống hiện đại ngày nay, nón quai thao không còn xuất hiện phổ biến như trước. Điều đó chắc hẳn cũng đặt ra nhiều thách thức cho những người làm nghề. Theo bà, làm thế nào để chiếc nón vẫn giữ được bản sắc truyền thống nhưng không bị tách khỏi đời sống đương đại?

Nghệ nhân Hải Yến: Tôi nghĩ rằng bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như cũ. Nếu muốn một sản phẩm truyền thống tiếp tục tồn tại, chúng ta phải tìm cách để nó phù hợp hơn với cuộc sống hiện đại, nhưng vẫn giữ được phần cốt lõi của mình.

Với nón quai thao, tôi vẫn giữ nguyên những yếu tố truyền thống quan trọng nhất như chất liệu tự nhiên từ lá, mo và khung tre. Hình dáng, kích thước và kết cấu cơ bản của chiếc nón cũng được giữ nguyên.

Những thay đổi chủ yếu nằm ở phần trang trí. Tôi sử dụng nhiều họa tiết và màu sắc mới hơn để sản phẩm trở nên sinh động, phù hợp hơn với nhu cầu thẩm mỹ hiện nay. Theo tôi, đổi mới không phải là đánh mất truyền thống. Đổi mới là tìm cách để truyền thống tiếp tục được sống trong một bối cảnh mới.

PV: Nhắc đến sự đổi mới, tôi được biết bà đã dành nhiều tâm huyết để đưa nón quai thao đến gần hơn với giới trẻ. bà thường tìm kiếm những ý tưởng sáng tạo đó từ đâu và làm thế nào để cân bằng giữa yếu tố truyền thống với nhu cầu của người trẻ hôm nay?

Nghệ nhân Hải Yến: Thực ra, ý tưởng lớn nhất đến từ việc lắng nghe khách hàng, đặc biệt là các bạn trẻ. Tôi nhận thấy các bạn trẻ ngày nay rất thích những sản phẩm mang dấu ấn cá nhân. Vì vậy, tôi bắt đầu thiết kế những chiếc nón có thể thêu tên riêng, thêu các họa tiết theo yêu cầu hoặc kết hợp những biểu tượng văn hóa như hoa sen, trống đồng, họa tiết dân gian.

Ngoài chỉ len truyền thống, tôi còn sử dụng thêm các loại hạt trang trí, tạo điểm nhấn cho sản phẩm. Phần quai nón cũng được biến tấu phù hợp hơn với nhu cầu sử dụng hiện nay.

Nghệ nhân Hải Yến cũng thử nghiệm kết hợp thêm chất liệu vải, vẽ họa tiết bằng màu hoặc tạo ra những mẫu nón phù hợp với hoạt động nghệ thuật, du lịch. (Ảnh: NVCC)
Nghệ nhân Hải Yến cũng thử nghiệm kết hợp thêm chất liệu vải, vẽ họa tiết bằng màu hoặc tạo ra những mẫu nón phù hợp với hoạt động nghệ thuật, du lịch. (Ảnh: NVCC)

Điều khiến tôi vui nhất là nhiều bạn trẻ sau khi tìm đến chiếc nón vì thấy đẹp lại bắt đầu hỏi về lịch sử của nó, về ý nghĩa của những họa tiết trên nón hay về nghề làm nón quai thao. Khi đó, tôi cảm thấy những nỗ lực đổi mới của mình thực sự có ý nghĩa.

PV: Có lẽ chính những đổi mới ấy đã mở ra nhiều cơ hội mới cho nghề. Trong hơn 20 năm làm nghề, đâu là dấu mốc khiến bà nhớ nhất?

Nghệ nhân Hải Yến: Đó là đơn hàng lớn đầu tiên liên quan đến các sản phẩm đèn trang trí được phát triển từ nón quai thao. Khi nhận đơn hàng đó, tôi vừa hào hứng vừa áp lực vì đây là cơ hội để thử sức với những ý tưởng hoàn toàn mới. Tôi đã thiết kế năm mẫu đèn khác nhau với nhiều kiểu dáng như hình tròn, hình thuyền và dạng nhiều tầng.

Tôi mất khoảng bốn tháng để hoàn thiện toàn bộ đơn hàng. Khi nhìn những chiếc nón quai thao bước vào không gian nhà hàng, trở thành những sản phẩm trang trí nghệ thuật mang hơi thở hiện đại, tôi nhận ra rằng nghề truyền thống vẫn còn rất nhiều khả năng phát triển nếu người làm nghề dám sáng tạo.

Một kỷ niệm đáng nhớ khác là lần đầu tiên tôi tham gia cuộc thi “Thiết kế sản phẩm của các làng nghề và nghệ nhân” do UBND thành phố Hà Nội tổ chức vào năm ngoái. Sản phẩm nón quai thao của tôi đã đạt giải Khuyến khích. Giải thưởng ấy không phải là đích đến, nhưng là sự động viên rất lớn để tôi tin rằng những nỗ lực đổi mới và gìn giữ nghề đang đi đúng hướng.

Nghệ nhân Hải Yến đạt giải Khuyến khích cuộc thi “Thiết kế sản phẩm của các làng nghề và nghệ nhân” do UBND thành phố Hà Nội tổ chức. (Ảnh: Ngọc Linh)
Nghệ nhân Hải Yến đạt giải Khuyến khích cuộc thi “Thiết kế sản phẩm của các làng nghề và nghệ nhân” do UBND thành phố Hà Nội tổ chức. (Ảnh: Ngọc Linh)

PV: Sau hơn hai thập kỷ gắn bó với nghề và chứng kiến nhiều đổi thay của đời sống cũng như các nghề thủ bàng truyền thống, nếu được gửi gắm một điều tới thế hệ trẻ hôm nay về việc gìn giữ những giá trị văn hóa dân tộc, bà muốn nói điều gì?

Nghệ nhân Hải Yến: Tôi không mong tất cả các bạn trẻ đều trở thành nghệ nhân hay tiếp nối nghề làm nón. Điều tôi mong nhất là các bạn dành sự quan tâm và trân trọng nhiều hơn đối với những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

Ngày nay, các bạn có rất nhiều cơ hội để tiếp cận với những điều mới mẻ từ khắp nơi trên thế giới. Điều đó rất đáng quý. Nhưng tôi nghĩ rằng càng hội nhập, chúng ta càng cần hiểu mình là ai và mình đến từ đâu. Những giá trị truyền thống như nón quai thao chính là một phần trong câu trả lời ấy.

Tôi luôn tin rằng di sản chỉ thực sự tồn tại khi có người nhớ đến, yêu quý và tiếp tục kể câu chuyện của nó. Một chiếc nón có thể được làm từ lá, từ tre, nhưng điều giúp nó sống mãi lại nằm ở tình yêu của con người dành cho những giá trị mà nó đại diện.

Nếu một ngày nào đó, một bạn trẻ đội chiếc nón quai thao không chỉ vì thấy đẹp mà còn hiểu được câu chuyện văn hóa phía sau nó, tôi nghĩ những người làm nghề như tôi đã có thể yên tâm rằng những giá trị ấy sẽ tiếp tục được truyền lại. Bởi suy cho cùng, điều chúng tôi đang cố gắng gìn giữ không chỉ là một chiếc nón, mà là một phần hồn cốt văn hóa Việt Nam.

PV: Xin trân trọng cảm ơn bà đã tham gia buổi phỏng vấn!

 

Cùng chuyên mục

Đừng bỏ lỡ
Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Cô giáo Phạm Thị Huyền và ba thập kỷ nâng bước những mảnh đời khuyết

Tin nổi bật1 tuần trước

(Sóng trẻ) - Gần 30 năm qua, có một lớp học không tiếng trống trường, không yêu cầu giấy khai sinh, không thu một khoản học phí vẫn đều đặn duy trì mỗi ngày. Từ những ngày đầu tiên, cô đã kiên trì, đồng hành cùng các em trong hành trình tiếp cận tri thức

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Hơn nửa thế kỷ 'tiếp lửa' nghề bánh cuốn Thanh Trì

Tin nổi bật2 tuần trước

(Sóng trẻ) - Nằm trên góc phố nhỏ tại phường Vĩnh Hưng (Hà Nội), cửa hàng bánh cuốn Thanh Trì cô Lan níu chân thực khách bởi sự dân dã, đậm đà bản sắc ẩm thực Hà Thành.

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Nghệ thuật cải lương trong dòng chảy thời đại số

Tin nổi bật2 tuần trước

(Sóng trẻ) - Sự phát triển của công nghệ và các nền tảng số đang làm thay đổi cách công chúng tiếp cận nghệ thuật truyền thống. Trước những chuyển động ấy, cải lương cũng đứng trước bài toán thích ứng với phương thức tiếp cận mới, nhằm gìn giữ những giá

XEM THÊM TIN

SỰ KIỆN NỔI BẬT

TIN ẢNH

XEM NHIỀU NHẤT

TIN NỔI BẬT

DIỄN ĐÀN