Chiến tuyến cuối cùng của những loài rùa bị lãng quên - Kỳ 1: Người đàn ông giữ sự sống cho các cá thể rùa ở Cúc Phương
(Sóng trẻ) - Giữa gần 2.500 cá thể rùa được chăm sóc tại Trung tâm Bảo tồn Rùa Cúc Phương (Ninh Bình), anh Nguyễn Đức Lượng, cán bộ trung tâm, vẫn đều đặn kiểm tra từng khu nuôi, ghi chép tình trạng sức khỏe và mã số của từng cá thể.
Gần 15 năm hành trình cứu những sinh mạng lầm lũi
Giữa khu cứu hộ ấy, người ta dễ dàng nhận ra anh Lượng với chiếc áo xanh công tác đã phai màu, đôi ủng cao su lấm bùn, tay cầm cuốn sổ bìa cứng dày cộp. Cuốn sổ ấy không ghi công việc, không ghi lịch trực, mà ghi hàng nghìn mã số cá thể, ngày vào viện, cân nặng, vết thương, chế độ ăn, ngày đẻ trứng, ngày nở… Mỗi dòng chữ là một câu chuyện sống còn. Ánh mắt anh khi nhìn rùa không phải ánh mắt của người chăm thú, mà là ánh mắt của người cha, người anh, người bạn, ánh mắt của kẻ đã chứng kiến quá nhiều lần sự sống lặng lẽ vụt tắt nên trân trọng từng nhịp tim nhỏ bé dưới lớp mai cứng. “Rùa không biết nói. Mình phải học cách lắng nghe bằng mắt”, anh Lượng cười, vừa nhẹ tay nhấc một cá thể rùa hộp đang trốn trong vỏ mai.
Hành trình của anh với rùa bắt đầu từ tháng 7/2012, khi anh chính thức bước chân vào Trung tâm Bảo tồn rùa Cúc Phương. Anh kể lại rằng, từ trước đó nhiều năm, hình ảnh những bao tải rùa bị tịch thu, những chuyến xe chở động vật hoang dã vượt biên giới mà anh thấy trên TV đã ám ảnh anh. “Đến khi vào trung tâm rồi, tôi mới hiểu sâu sắc thế nào là cuộc chiến thầm lặng này” anh nói.
Ngày anh nhận nhiệm vụ, Trung tâm đã hoạt động được hơn một thập kỷ, nhưng điều kiện vẫn còn thiếu thốn: khu chuồng trại chưa hoàn thiện, số lượng rùa cứu hộ tăng nhanh, còn nhân lực thì ít ỏi. Mỗi lần kiểm lâm gọi: “Có lô rùa bị bắt giữ, xuống hỗ trợ ngay nhé!”, anh và đồng nghiệp lại lên đường, lao xe máy hơn trăm cây số giữa đêm, mang về những cá thể kiệt sức, mai trầy xước, thân nhiệt xuống thấp sau hành trình vận chuyển trái phép.
Khu kiểm dịch là nơi khắc nghiệt nhất. Ba tháng đầu tiên, mỗi con rùa mới đều phải cách ly tuyệt đối. Anh Lượng gần như sống luôn ở đó. Anh học cách nhận biết từng loài qua hình dáng mai, qua màu sắc da, qua cách chúng thở. Anh học cách tiêm thuốc dưới lớp mai cứng, cách nhỏ thuốc mắt cho những con bị viêm kết mạc vì bị nhốt trong môi trường bẩn. Anh học cả cách kiên nhẫn: có con rùa đói đến mức sắp chết nhưng vẫn không chịu ăn, phải ngày nào cũng đặt thức ăn trước mũi, nói chuyện với nó, vuốt ve nó cho đến khi nó tin tưởng. “Chăm rùa không có từ 'làm nhanh'", anh cười, “cứ phải kiên nhẫn, nhẹ tay, và nhìn rất kỹ”.
Mười ba năm trôi qua, Trung tâm Bảo tồn rùa Cúc Phương - nơi anh Lượng gắn bó, đã trở thành đơn vị cứu hộ rùa lớn nhất Việt Nam, chăm sóc gần 30/31 loài rùa nước ngọt - cạn trong nước, cùng 12 loài từ các nước lân cận bị tuồn qua Việt Nam trong đường dây buôn bán xuyên biên giới. “Không chỉ Việt Nam săn bắt trái phép đâu. Rùa từ Lào, Campuchia, Myanmar… đều bị gom lại, rồi cuối cùng đi qua biên giới sang Trung Quốc. Chúng tôi là điểm dừng chân cuối cùng của chúng trước khi kịp biến mất” anh Lượng nói.
Gần 2.500 cá thể rùa đang được nuôi dưỡng tại đây, mỗi cá thể là một câu chuyện sinh tồn, còn mỗi nhân viên như anh Lượng là một “người giữ rừng, giữ biển”, gìn giữ những mảnh ghép quý giá của hệ sinh thái.
Dấu chân bền bỉ của anh Lượng trên hành trình cứu lấy sự sống
Nếu ví khu cứu hộ là một bệnh viện dã chiến, thì khu ấp trứng chính là “nhà hộ sinh” hiện đại nhất cho các loài rùa nguy cấp. Trên những kệ gỗ xếp ngay ngắn, hàng trăm hộp ấp với nhiệt kế, máy tạo ẩm liên tục nhấp nháy ánh đèn. Nhiệt độ phải giữ ổn định ở mức 22-32°C và độ ẩm trên 80%. Chỉ cần lệch một độ thôi, phôi thai có thể chết ngay lập tức. “Rùa là phôi tĩnh, cực kỳ mong manh” anh Lượng giải thích, “khác với phôi chim, trứng rùa không được xoay, không được rung. Mình phải đánh dấu mặt trên của quả trứng bằng bút chì, rồi giữ nguyên như thế suốt 60-180 ngày”.
Theo anh Lượng, hiện trung tâm đã cho sinh sản thành công hơn 1000 cá thể rùa non, thuộc 14 loài nguy cấp. Trong đó có những “viên ngọc” quý như: rùa Trung Bộ, loài đặc hữu của Việt Nam, gần như đã tuyệt chủng ngoài tự nhiên; rùa hộp ba vạch, một trong những loài đắt đỏ nhất trên thị trường buôn bán trái phép; rùa bốn mắt - loài có cặp “mắt giả” đặc biệt, con non luôn mang màu mắt của mẹ trước khi chuyển dần khi trưởng thành.
Thành tựu lớn nhất chính là tái thả hơn 1000 loài rùa đã trở về tự nhiên từ khi trung tâm thành lập năm 1998. “Ngày đưa chúng về rừng, tôi vui mà cũng lo. Vui vì chúng được trở về nhà. Lo vì ngoài kia, chúng phải đối diện với kẻ thù lớn nhất là con người.” Đây là công tác bảo tồn các loài rùa nước ngọt Việt Nam rất tuyệt vời, mục đích tái thả thành công là những nỗ lực, công lao rất lớn của nhân viên ở trung tâm.
Trong phòng trưng bày của trung tâm treo một tấm bản đồ lớn: “25 loài rùa nguy cấp nhất trên thế giới”. Hầu hết các loài rùa cạn nước ngọt ở Việt Nam đều là các loại động vật nguy cấp. Việt Nam có tới ba loài nằm trong danh sách ấy: rùa Hoàn Kiếm, rùa Trung Bộ, rùa vàng (sở dĩ gọi là rùa vàng vì cơ thể có màu vàng cam rất là vàng).
Nhắc đến rùa Hoàn Kiếm, giọng anh Lượng trầm xuống: “Cả thế giới chỉ còn hai cá thể. Một con ở vườn thú Tô Châu, là cá thể rùa đực, nhưng đã quá già, không còn khả năng sinh sản. Con còn lại ở Việt Nam đang sinh sống tại khu vực hồ Xuân Khanh, cách khoảng tầm 10km về phía Sơn Tây… một mình giữa dòng nước rộng”. Anh nhớ từng chi tiết: năm 2023, cá thể rùa Hoàn Kiếm ở khu vực hồ Đồng Mô chết, sau khi được theo dõi suốt 17 năm vì nuốt phải cá móc lưỡi câu, trong quá trình tiêu hóa lưỡi câu làm hỏng hệ tiêu hóa của rùa.
“Nếu chúng biến mất, đó sẽ là nỗi mất mát lớn không chỉ với Việt Nam mà với cả thế giới. Đó là mất đi một biểu tượng linh thiêng của dân tộc, mất đi một phần lịch sử hàng triệu năm của Trái Đất. Chúng tôi chỉ có thể hy vọng tìm thấy cá thể mới, nhưng hy vọng ấy ngày càng mong manh…”, anh Lượng chia sẻ thêm, sau đó im lặng khá lâu.
Khi hỏi điều gì khiến anh gắn bó với rùa suốt từng ấy năm, anh trả lời rất chậm: “Rùa là loài sống lâu 60, 70 năm. Chúng cần cả đời để trưởng thành, để đẻ trứng và để lại giống. Nếu hôm nay mình không bảo vệ, thế hệ mai sau sẽ không bao giờ được nhìn thấy chúng nữa”. Anh xoay chiếc đèn pin nhỏ, chiếu vào ô chuồng rùa con mới nở chưa đầy hai ngày tuổi. Những chiếc mai bé chỉ bằng đốt tay, run nhẹ khi gặp gió. “Nhìn chúng thế này, ai mà nỡ để chúng biến mất”.
Cuộc chiến của anh Lượng và đồng đội vẫn diễn ra hàng ngày: cứu rùa bị tịch thu, chữa trị rùa bị thương, ấp trứng, tái thả, khảo sát môi trường sống… Không tiếng còi báo động, không tuyến đầu rực lửa, nhưng là cuộc chiến bảo vệ đa dạng sinh học, bảo vệ sự sống. Họ không mặc áo cứu hộ màu cam rực rỡ, nhưng họ chính là những người lính cuối cùng đứng giữa lằn ranh sinh tử của hàng chục loài động vật đang trên bờ vực tuyệt chủng.
Giữ rừng, giữ biển, giữ đa dạng sinh học, đôi khi chỉ bắt đầu từ việc giữ lại một sinh mạng bé nhỏ dưới lớp mai cứng. Và ở Cúc Phương, người giữ những sinh mạng ấy là anh Nguyễn Đức Lượng, một người đàn ông lặng lẽ, ngày ngày bước đi giữa những tiếng chim sáng và những nhịp thở yếu ớt của loài bò sát cổ xưa nhất hành tinh, với niềm tin rằng, chỉ cần còn một người như anh, thì loài rùa vẫn còn cơ hội để sống sót qua thế kỷ này.
Câu chuyện của anh Lượng nhìn qua tưởng như thuộc về một góc rừng, một trung tâm, một nghề ít người biết đến, nhưng thực chất lại đại diện cho một cuộc chiến lớn hơn đang diễn ra trên toàn cầu. Những gì anh đối mặt mỗi ngày: rùa bị thu giữ, thương tích, buôn bán xuyên biên giới, nguy cơ tuyệt chủng… chỉ là một phần trong khủng hoảng rùa châu Á, nơi Việt Nam giữ vai trò không hề nhỏ.
Để hiểu đầy đủ giá trị công việc của anh, cần đặt nó trong bức tranh vĩ mô hơn: khủng hoảng tuyệt chủng rùa toàn cầu và sự kết nối của Việt Nam trong mạng lưới bảo tồn quốc tế.


