Báo chí thời AI - Kỳ 1: Nhà báo liệu có đang “mất đà”?
(Sóng Trẻ) - Kể từ khi các công cụ AI tạo sinh phát triển mạnh mẽ trên toàn cầu, báo chí chính thống bị đẩy vào một cuộc đua cả về tốc độ đưa tin lẫn sức hút với công chúng. Các nhà báo hiện nay cần nhận thức rõ bản chất của việc ứng dụng AI vào hoạt động báo chí truyền thông để không bị đào thải khỏi đường đua thông tin trong thời đại số.
Trí tuệ nhân tạo (AI - Artificial Intelligence) đang làm thay đổi nhanh chóng đời sống của toàn nhân loại trong thế kỷ 21 với sự xuất hiện ngày càng phổ biến của các công cụ trí tuệ nhân tạo như các ứng dụng chatbot, AI tạo hình ảnh, video và âm thanh,... Trí tuệ nhân tạo trở thành cộng sự đắc lực cho các ngành nghề trong xã hội nhưng đồng thời cũng đặt ra thách thức về sự thay thế cho những công việc trước đây vốn chỉ có sự tham gia của con người, tiêu biểu như lĩnh vực báo chí.
Nhìn toàn cảnh nền báo chí hiện nay, AI đang rút ngắn khoảng cách tiếp cận thông tin cả về không gian và thời gian một cách nhanh chóng. Từ đó, nhà báo có thêm một công cụ hỗ trợ đắc lực giúp gợi ý, đề xuất cho họ nhiều ý tưởng để mở rộng phát triển. Thực tế, trí tuệ nhân tạo đang khai mở ra nhiều tiềm năng chưa từng có trong lĩnh vực báo chí truyền thông. Nhưng những người làm báo trong kỷ nguyên số cũng đang đứng trước nỗi lo về khả năng bị AI tước đi vai trò quan trọng của họ.
AI có làm mài mòn đi sự nhạy bén và sáng tạo của nhà báo?
Vì có thể dùng AI để tìm kiếm lượng lớn thông tin nhanh chóng mà không cần mất thời gian, công sức tác nghiệp tại hiện trường nên người làm báo đôi khi sinh ra tâm lý “ngại đi thực tế” và “lười tư duy sáng tạo”. Chính điều này đang khiến cho một bộ phận người làm báo đánh mất sự nhạy bén, khả năng quan sát và phát hiện vấn đề.
Đứng trước những cảnh báo về nguy cơ AI làm người dùng lười tư duy, lười suy nghĩ, TS. Lương Đông Sơn - giảng viên nghiên cứu trong lĩnh vực ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong sản xuất sản phẩm báo chí tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền cũng chỉ ra những lo lắng của thầy đối với sinh viên học báo chí: “Với AI tạo sinh văn bản, nhiều bạn lạm dụng để làm bài tập, thuyết trình… thầy cô nhận ra ngay vì các bạn bị lười đọc, lười viết, lười phân tích tổng hợp thông tin - mà đó vốn là kỹ năng rất quan trọng của người làm báo”.
Càng nghiêm trọng hơn là tình trạng xào bài bằng công nghệ AI đang ngày càng tinh vi và được nâng lên một tầm cao mới. Bàn về vấn đề này, TS. Lương Đông Sơn chia sẻ: “Trước đây có thuật ngữ “phóng viên phòng lạnh” - chuyên đi lấy tin người này, ghép chữ người kia rồi biến thành bài của mình. Bây giờ khi kết hợp AI, hiện tượng này nâng lên tầm cao mới: AI tự tổng hợp, tự viết lại theo văn phong mong muốn khiến tác giả gốc rất khó phát hiện”. Một khi nhà báo phụ thuộc vào AI, họ sẽ dễ dàng rơi vào “bẫy thỏa hiệp” và làm ra những sản phẩm báo chí "phòng kính" tuy an toàn, chuẩn xác về ngữ pháp nhưng lại nghèo nàn về tính phát hiện và thiếu đi góc nhìn cá nhân sắc bén.
Đâu là bản chất của việc ứng dụng AI trong hoạt động báo chí truyền thông?
Nhà báo Trần Đức Nuôi (bút danh Vĩnh Trà) - nguyên Trưởng Ban Thư ký biên tập Đài Tiếng nói Việt Nam là người đã dành nửa thế kỷ cống hiến cho nghề báo. Trả lời phỏng vấn, ông đặc biệt nhấn mạnh: “AI có hai mặt, nó đọc được hết tất cả những gì ta đưa lên mạng Internet, kể cả tốt và xấu. AI có thế mạnh là khả năng tổng hợp được thông tin theo một lập trình nhất định và hợp lý nhưng nó cũng chiều theo ý của người hỏi. AI trả lời bằng cách tổng hợp thông tin từ báo điện tử, chương trình truyền hình, báo phát thanh, báo in.
Vì thế, nếu hỏi những thứ AI không tìm được trên các trang đó AI không có thông tin, không có gì để tổng hợp.” Nhà báo Trần Đức Nuôi cho rằng, việc AI có thể thay thế vai trò, chức năng của người làm báo trong tương lai là không thể: “Đối với báo phát thanh, nếu nói giọng đọc, âm nhạc, tiếng động mà bảo AI làm hay hơn thì phi lý, không đâu được một chất giọng như Kim Cúc, như Hoàng Yến, như Hà Phương, như Tuyết Mai, như Kiên Cường”.
Cùng bàn về vấn đề này, TS. Lương Đông Sơn cũng nhấn mạnh: “Việc AI thay thế con người đang xảy ra ở một số ngành nghề mang tính lặp lại. Bản chất của AI hiện tại chỉ là thu thập, tổng hợp thông tin có sẵn trên internet để trả về cho người dùng. AI không thể xuất hiện ngoài đời thực để đi thu thập, phỏng vấn nhân vật và lấy được những chi tiết giàu cảm xúc.”
Cuộc chạy đua AI đang định hình lại tương lai truyền thông số. Đứng trước sự chuyển dịch mạnh mẽ của thị trường việc làm trong thời đại trí tuệ nhân tạo, để không “mất đà” giữa những thuật toán, nhà báo hiện đại cần nghiêm túc chủ động trang bị cho mình kỹ năng tác nghiệp, tư duy sáng tạo, kiến thức chuyên môn để không bị bỏ lại trong quá trình chuyển mình của toàn nhân loại.


