Chiến tuyến cuối cùng của những loài rùa bị lãng quên - Kỳ 2: Khủng hoảng rùa biển toàn cầu và cuộc chạy đua bảo tồn loài rùa da
(Sóng trẻ) - Trong khi những người như anh Lượng ở Cúc Phương đang ngày đêm cứu từng cá thể rùa nước ngọt khỏi bờ vực tuyệt chủng, thì ở ngoài đại dương, một “cuộc chiến khác” cũng đang diễn ra với quy mô rộng lớn hơn, quyết liệt hơn và mang tính toàn cầu hơn.
Rùa da, loài rùa biển lớn nhất hành tinh, đang trở thành biểu tượng của nỗ lực bảo tồn xuyên biên giới giữa nhiều quốc gia, trong đó có Hoa Kỳ, khu vực Caribe và Đông Nam Á. Chúng đã vượt qua kỷ nguyên khủng long, sống sót suốt 110 triệu năm tiến hóa, băng qua các đại dương và chứng kiến những biến đổi dữ dội của Trái Đất.
Thế nhưng chỉ trong nửa thế kỷ qua, rùa da (loài rùa biển lớn nhất hành tinh) lại đang đối diện với nguy cơ biến mất nhanh hơn bất kỳ thảm họa tự nhiên nào trước đó. Sự suy giảm của rùa biển không chỉ là mất mát của một loài động vật cổ xưa, mà còn là lời cảnh báo nghiêm khắc về tình trạng khủng hoảng đa dạng sinh học đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu.
Không giống các loài rùa nước ngọt mà các trung tâm như Cúc Phương đang bảo tồn, rùa da là loài di cư xa, vòng đời trải dài từ vùng biển lạnh ở Bắc Đại Tây Dương đến những bãi đẻ nóng ẩm ở vùng Caribe. Điều này khiến công tác bảo tồn trở thành một nhiệm vụ phức tạp, đòi hỏi mạng lưới hợp tác quốc tế quy mô lớn. Và cuộc chạy đua để bảo vệ những cá thể còn sót lại đang diễn ra quyết liệt ở nhiều nơi trên thế giới, với các tổ chức, nhà khoa học, cộng đồng quốc tế,… cùng chung một câu hỏi: Liệu chúng ta có cứu kịp loài rùa đã tồn tại hơn 100 triệu năm?
Trong bản đồ nóng của cuộc tuyệt chủng, rùa biển - đặc biệt là rùa da - trở thành biểu tượng cho những gì nhân loại có thể mất đi khi đại dương bị khai thác cạn kiệt. Và cuộc chạy đua để bảo vệ những cá thể còn sót lại đang diễn ra quyết liệt ở nhiều nơi trên thế giới, với các tổ chức, nhà khoa học, cộng đồng quốc tế… cùng chung một câu hỏi: Liệu chúng ta có cứu kịp loài rùa đã tồn tại hơn 100 triệu năm?
Sự sụp đổ của các quần thể rùa da - hồi chuông cảnh báo từ các đại dương
Trong lịch sử nghiên cứu sinh giới biển, hiếm có loài nào vừa hùng vĩ vừa mong manh như rùa da (Dermochelys coriacea). Một cá thể trưởng thành có thể dài tới 2 mét, nặng hơn 500kg, băng qua những quãng đường hơn 10.000km mỗi năm để đẻ trứng. Nhưng quy mô và sức sống ấy không đủ để bảo vệ chúng khỏi những tác động của con người trong vài thập kỷ trở lại đây.
Ở Thái Bình Dương (nơi từng là “pháo đài cuối cùng” của rùa da), số lượng rùa mẹ tại Mexico đã giảm 97% chỉ trong 30 năm. Tại bờ biển California, quần thể rùa da từng nhộn nhịp nay chỉ còn vài cá thể xuất hiện mỗi năm. Ở Indonesia, số tổ rùa giảm hơn 80% do khai thác cát, xói lở bờ biển và ô nhiễm nhựa.
Các nghiên cứu chỉ ra rằng những nguyên nhân dẫn đến suy giảm quần thể rùa biển đã được xác định rất rõ ràng và đang diễn ra với tốc độ đáng báo động. Rác thải nhựa là mối đe dọa lớn nhất: có tới 52% cá thể rùa da được phát hiện có túi nylon trong dạ dày do nhầm lẫn với sứa - nguồn thức ăn chủ yếu của chúng. Trong khi đó, hoạt động đánh bắt thương mại khiến hơn 20.000 cá thể rùa biển mỗi năm bị mắc vào lưới rê, câu vàng hay lưới kéo đáy.
Biến đổi khí hậu tiếp tục làm trầm trọng thêm tình hình, nhiệt độ cát tăng khiến tỉ lệ trứng nở giảm, đồng thời phần lớn trứng nở thành rùa cái, gây mất cân bằng giới tính nghiêm trọng. Nhiều bãi đẻ truyền thống bị phá hủy làm rùa mẹ không còn nơi sinh sản. Cùng với đó, ánh sáng nhân tạo tại các khu du lịch ven biển khiến rùa con vừa nở đã bò sai hướng ra đường và chết trước khi kịp ra biển. Những yếu tố cộng hưởng này đang đẩy các loài rùa biển đến bên vực tuyệt chủng.
Nhưng đáng nói nhất là ở Mỹ và Mexico (hai quốc gia từng có quần thể rùa da lớn nhất thế giới), các nhà khoa học gần như tuyệt vọng khi số lượng rùa mẹ quay về đẻ trứng chỉ còn dưới 50 cá thể/năm.
Không chỉ rùa da, 6/7 loài rùa biển trên thế giới hiện được xếp vào nhóm Nguy cấp hoặc Cực kỳ nguy cấp. Điều này đặt rùa biển vào danh sách những nhóm sinh vật có tốc độ suy giảm nhanh nhất hiện nay.
Sự mất đi của rùa biển cũng kéo theo hệ lụy lớn đối với toàn bộ hệ sinh thái đại dương: sự mất cân bằng chuỗi thức ăn, gia tăng quần thể sứa, suy giảm thảm cỏ biển… Những tác động dây chuyền ấy cho thấy rùa biển không chỉ là một loài động vật dễ thương, mà là “kỹ sư hệ sinh thái” đóng vai trò quan trọng trong sức khỏe đại dương.
“Cuộc chạy đua cuối cùng” - thế giới đang làm gì để cứu loài rùa cổ xưa?
Đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cận kề, các quốc gia và tổ chức quốc tế đã triển khai nhiều biện pháp bảo tồn được xem là cuộc chạy đua quyết liệt nhất trong lịch sử nghiên cứu loài rùa biển.
Tại Costa Rica, nơi từng chứng kiến sự sụt giảm thê thảm của rùa da, chương trình “Guarda Tortuga”: phối hợp giữa WWF và Chính phủ Costa Rica, đã huy động người dân tuần tra bãi đẻ suốt đêm, bảo vệ tổ, thu gom trứng vào lò ấp và tái tạo bãi đẻ tự nhiên. Chỉ trong 10 năm, tỉ lệ trứng nở tăng từ 30% lên hơn 80%.
Tại Mỹ, NOAA đã triển khai hệ thống TED - Turtle Excluder Device, thiết bị gắn trên lưới kéo cho phép rùa thoát ra ngoài. Nhờ đó, số lượng rùa da chết do lưới kéo giảm đến 67%. Nước này cũng giới hạn ngư trường, cấm đánh bắt thương mại trong mùa rùa di cư.
Tại Malaysia và Indonesia, mô hình cộng đồng bảo tồn rùa biển (community-based conservation) biến người dân ven biển từ đối tượng khai thác trứng rùa thành người canh gác bãi đẻ. Mỗi tổ trứng được trả tiền bảo vệ, đồng thời người dân được hưởng lợi từ du lịch sinh thái dựa vào rùa biển.
Tổ chức IUCN và NOAA đang thiết lập mạng lưới theo dõi vệ tinh lớn nhất thế giới dành cho rùa da. Nhờ dữ liệu di cư, các quốc gia phối hợp đóng/mở ngư trường theo lộ trình rùa đi qua để giảm nguy cơ mắc lưới.
Liên Hợp Quốc, từ năm 2023, đã đưa rùa biển vào danh mục ưu tiên trong Thỏa thuận Đa dạng sinh học toàn cầu (GBF), yêu cầu các quốc gia thành viên thực hiện mục tiêu 30x30: bảo vệ 30% không gian biển vào năm 2030.
Vị trí của Việt Nam trong nỗ lực toàn cầu
Việt Nam không phải là trung tâm phân bố rùa da lớn nhất thế giới, song vẫn giữ vai trò đáng kể trong mạng lưới bảo tồn rùa biển quốc tế. Nhiều ghi nhận cho thấy rùa da từng xuất hiện dọc ven biển, đặc biệt ở khu vực miền Trung. Bên cạnh đó, các loài rùa biển khác như rùa xanh, rùa dứa hay rùa hawksbill vẫn đều đặn lên bờ đẻ trứng tại Côn Đảo, Phú Quốc, Cù Lao Chàm và Hòn Cau. Với việc tham gia các cơ chế hợp tác như CITES, IOSEA-Turtle MoU và nhiều hiệp định biển trong khu vực ASEAN, Việt Nam đang góp phần quan trọng vào nỗ lực chung nhằm bảo tồn các loài rùa biển đang đứng trước nguy cơ suy giảm trên toàn cầu.
Tại Côn Đảo, mỗi năm có khoảng 1.200-1.500 tổ rùa, là một trong những điểm phục hồi rùa biển thành công nhất Đông Nam Á. Hàng chục nghìn rùa con được thả về biển mỗi mùa, đóng góp tích cực vào quần thể rùa biển khu vực.
Dù đạt được một số kết quả nhất định trong bảo tồn, Việt Nam vẫn đang đối mặt với hàng loạt thách thức nghiêm trọng. Tốc độ bê tông hóa dọc bờ biển diễn ra nhanh chóng, cùng với khai thác cát và các dự án resort lấn biển, đã làm thu hẹp đáng kể nhiều bãi đẻ tự nhiên của rùa biển. Ngoài ra, rùa thường xuyên bị mắc vào các nghề lưới rê, câu mực, câu vàng - những ngư cụ phổ biến tại các vùng ven biển. Rác thải nhựa trôi dạt ngày càng nhiều vào các bãi đẻ truyền thống, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình làm tổ và nở trứng. Hệ quả là tỷ lệ rùa trưởng thành quay trở lại bãi đẻ ở Việt Nam đang có xu hướng giảm mạnh qua từng năm.
Điều đó đặt Việt Nam vào vị trí quan trọng: vừa cần bảo vệ bãi đẻ, vừa cần tham gia mạnh hơn vào mạng lưới quốc tế để góp phần cứu rùa biển toàn cầu.
Cuộc chạy đua còn kịp hay không khi đại dương đã bắt đầu lên tiếng?
Các nhà khoa học cho rằng rùa da vẫn còn cơ hội sống sót, nhưng chỉ khi thế giới hành động quyết liệt trong 5-10 năm tới. Rùa biển cần hàng chục năm để trưởng thành nên mọi biện pháp bảo tồn đều phải theo chu kỳ dài, liên tục và nhất quán.
Nếu những quốc gia có bãi đẻ lớn như Indonesia, Papua New Guinea, Costa Rica, Mexico cùng phối hợp với những quốc gia có ngư trường rộng như Mỹ, Nhật Bản, Việt Nam,… thì cơ hội phục hồi rùa da là khả thi. Nhưng nếu thế giới tiếp tục chậm trễ, mô hình từng áp dụng để cứu cá voi xanh hay bò biển sẽ khó lặp lại.
Khủng hoảng rùa biển không chỉ là cuộc chiến bảo vệ một loài, mà là thử thách đối với toàn bộ cam kết bảo tồn đa dạng sinh học toàn cầu. Sự tồn tại của rùa biển (đặc biệt rùa da) là bài kiểm tra rõ nhất cho cam kết “không để mất thêm loài nào vào vòng tuyệt chủng”.
Ở nhiều nơi trên thế giới, những cái tổ trống ngày càng nhiều hơn. Bãi biển vắng bóng dấu chân rùa mẹ. Những con rùa con chạy lần đầu ra biển nhưng chỉ một phần triệu sống sót. Đại dương đang lên tiếng, và rùa biển là tiếng nói của sự mất cân bằng ấy.
Cuộc chạy đua để cứu rùa da là cuộc chạy đua giữa khoa học và thời gian, giữa con người và chính những tác động do con người gây ra. Nhưng nếu những chiến lược toàn cầu được thực thi mạnh mẽ, rùa biển không phải loài tuyệt vọng.
Chúng đã sống sót qua hàng triệu năm biến động, và có lẽ, điều duy nhất chúng cần bây giờ là cơ hội để tiếp tục sống thêm hàng triệu năm nữa.
| Trong danh sách các loài bị đe dọa toàn cầu, rùa da (Dermochelys coriacea) luôn nằm ở nhóm nguy cấp nhất. Từ năm 1970, chúng đã được đưa vào Danh sách các loài nguy cấp theo Đạo luật về các loài nguy cấp của Hoa Kỳ (ESA), đồng thời thuộc Phụ lục I của CITES, tức cấm hoàn toàn buôn bán quốc tế. Tuy vậy, trong hơn nửa thế kỷ qua, tốc độ suy giảm của chúng vẫn chưa dừng lại. |


